ฐานะ บริบท วิสัยทัศน์ และจุดมุ่งเน้นของกรอบนโยบาย
ฐานะ ขอบเขต และสถาปัตยกรรมของกรอบนโยบาย — กรอบนโยบายฉบับนี้มีชื่อเต็มว่า “กรอบนโยบายและยุทธศาสตร์การอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม พ.ศ. 2566–2570” เป็นกรอบระดับประเทศสําหรับบูรณาการการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม หรือ อววน. ให้มุ่งสู่ผลลัพธ์เดียวกัน ระยะเวลาของกรอบสอดคล้องกับแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13 และเป็นช่วงหนึ่งของยุทธศาสตร์ชาติระยะยาว มิใช่หลักสูตรหรือแผนของสถาบันใดสถาบันหนึ่ง โครงสร้างหลักของกรอบประกอบด้วย 4 ยุทธศาสตร์ ซึ่งครอบคลุมเศรษฐกิจ สังคมและสิ่งแวดล้อม วิทยาการขั้นแนวหน้า และฐานกําลังคนกับสถาบัน แต่ละยุทธศาสตร์เชื่อมโยงจุดมุ่งเน้นเชิงนโยบาย ผลกระทบ ผลลัพธ์ แผนงาน และกลไกการส่งมอบ การตีความจึงต้องพิจารณาความสัมพันธ์จากเป้าหมายระดับกรอบลงไปสู่แผนงานและโครงการ ไม่อาจวัดความสําเร็จด้วยจํานวนกิจกรรมเพียงอย่างเดียว
การนํากรอบไปปฏิบัติอาศัยแผนสําคัญสองฉบับ ได้แก่ แผนด้านการอุดมศึกษา เพื่อผลิตและพัฒนากําลังคนของประเทศ และ แผนด้านวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ของประเทศ ทั้งสองแผนเป็นกลไกขับเคลื่อนภายใต้กรอบเดียวกัน จึงต้องแยกจํานวนยุทธศาสตร์ของกรอบ อววน. ออกจากจํานวนยุทธศาสตร์ภายในแผนด้านการอุดมศึกษา เพื่อมิให้สับสนระหว่างนโยบายระดับบนกับแผนปฏิบัติการระดับรอง กรอบนี้ยึดความเชื่อมโยงกับยุทธศาสตร์ชาติ พ.ศ. 2561–2580 แผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ แผนการปฏิรูปประเทศ และเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน การจัดสรรทรัพยากรจึงต้องแสดงได้ว่าผลผลิตของมหาวิทยาลัย หน่วยวิจัย ภาคเอกชน และพื้นที่ ส่งต่อไปเป็นผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจ สังคม หรือสิ่งแวดล้อมอย่างไร พร้อมคํานึงถึงความมั่นคง ความเสมอภาค และความสามารถในการพึ่งพาตนเองของประเทศ บริบท หลักการเชิงนโยบาย และวิสัยทัศน์ พ.ศ.
2570 — การกําหนดกรอบเกิดขึ้นท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างประชากร สังคมสูงวัย ความก้าวหน้าด้านดิจิทัลและปัญญาประดิษฐ์ การเปลี่ยนผ่านพลังงาน ภัยพิบัติและภูมิอากาศ การแข่งขันทางภูมิรัฐศาสตร์ ตลอดจนผลกระทบต่อห่วงโซ่อุปทาน ปัจจัยเหล่านี้ทําให้การผลิตบัณฑิต การวิจัย และการสร้างนวัตกรรมต้องรองรับอนาคตเร็วขึ้น เชื่อมโยงหลายศาสตร์ และสามารถปรับตัวเมื่อบริบทเปลี่ยน วิสัยทัศน์ของกรอบคือ “สานพลังการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมไทย พลิกโฉมให้ประเทศมีการพัฒนาอย่างรวดเร็วและยั่งยืน ยกระดับความสามารถในการแข่งขันด้วยเศรษฐกิจสร้างคุณค่า และพร้อมก้าวสู่อนาคต” ถ้อยคําสําคัญคือการสานพลัง การพลิกโฉม เศรษฐกิจสร้างคุณค่า ความยั่งยืน และความพร้อมต่ออนาคต ซึ่งสะท้อนว่าหน่วยงานต้องร่วมกันสร้างการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ
ไม่ใช่ดําเนินงานแยกส่วน กรอบใช้หลักการมุ่งผลสัมฤทธิ์ โดยเริ่มจากผลกระทบที่ประเทศต้องการแล้วออกแบบผลลัพธ์ แผนงาน เครื่องมือทุน และตัวชี้วัดให้สอดคล้องกัน การดําเนินงานต้องอาศัยหลักฐานและข้อมูลจริง เปิดพื้นที่ให้ภาคเอกชน ชุมชน ท้องถิ่น และภาคประชาสังคมมีส่วนร่วม รวมทั้งปรับกฎหรือวิธีบริหารเมื่อข้อจํากัดเดิมขัดขวางการสร้างนวัตกรรมและการใช้ประโยชน์ แนวคิดการพัฒนาไม่ได้จํากัดอยู่ที่การเพิ่มขนาดเศรษฐกิจ แต่เน้นคุณค่าที่เกิดกับประชาชนและพื้นที่ การเพิ่มผลิตภาพด้วยทักษะและเทคโนโลยี การกระจายโอกาส การใช้ทรัพยากรอย่างหมุนเวียน และการลดการพึ่งพาเทคโนโลยีสําคัญจากต่างประเทศ จึงต้องประเมินทั้งความสามารถแข่งขัน คุณภาพชีวิต ความเท่าเทียม ความมั่นคง และผลต่อสิ่งแวดล้อมควบคู่กัน
จุดมุ่งเน้นนโยบายและแผนงานสําคัญ — กรอบกําหนด 6 จุดมุ่งเน้นนโยบาย ที่ต้องเร่งให้เกิดผลภายใน พ.ศ. 2570 ได้แก่ การเป็นศูนย์กลางทางการแพทย์และสุขภาพมูลค่าสูง การเป็นจุดหมายท่องเที่ยวที่ใช้เศรษฐกิจสร้างสรรค์และความยั่งยืน การเป็นผู้นําเกษตรและอาหารมูลค่าสูง การทําให้ผู้สูงอายุพึ่งตนเองและสร้างคุณค่า การพัฒนาเทคโนโลยีขั้นสูงแห่งอนาคตและอวกาศ และการมีกําลังคนทักษะสูงพร้อมเป็นศูนย์กลางกําลังคนกับความรู้ของอาเซียน ด้านสุขภาพตั้งเป้าพัฒนาและผลิตวัคซีนเพื่อรับมือโรคติดเชื้อ พร้อมยกระดับประเทศไทยเป็นฐานการผลิตวัคซีนของอาเซียน และมุ่งเป็นผู้นําด้านผลิตภัณฑ์การแพทย์ขั้นสูง ด้านการท่องเที่ยวมุ่งเพิ่มนักท่องเที่ยวคุณภาพที่เดินทางซ้ําและเพิ่มรายได้จากการท่องเที่ยวสร้างสรรค์หรือ BCG ให้กระจายสู่เมืองรอง ชุมชน และผู้ประกอบการรายย่อย ไม่มุ่งเฉพาะจํานวนนักท่องเที่ยว
ด้านเกษตรและอาหารมุ่งให้ผลิตภัณฑ์ Functional Ingredients, Functional Food และ Novel Food ของไทยอยู่ในกลุ่มชั้นนําของโลก พร้อมเพิ่มมูลค่าการส่งออกอาหารและผลไม้ไทย ด้านผู้สูงอายุมุ่งเพิ่มสัดส่วนผู้สูงอายุที่พึ่งตนเอง มีสุขภาวะ และสร้างคุณค่าแก่เศรษฐกิจหรือสังคม โดยเชื่อมเทคโนโลยี สุขภาพ งาน การเรียนรู้ และระบบชุมชนเข้าด้วยกัน ด้านเทคโนโลยีแห่งอนาคตให้ความสําคัญกับยานยนต์ไฟฟ้า แบตเตอรี่ ชิ้นส่วนหลัก ธุรกิจนวัตกรรม และเทคโนโลยีอวกาศ เป้าหมายเด่นคือการมีผู้ประกอบการฐานนวัตกรรม 1,000 ราย ที่แต่ละรายมีรายได้ระดับ 1,000 ล้านบาทต่อปี และการส่งดาวเทียมที่คนไทยสร้างขึ้นไปโคจรรอบดวงจันทร์ภายในกรอบเวลาที่กําหนด เป้าหมายเหล่านี้ต้องอาศัยห่วงโซ่คุณค่าทั้งระบบ ไม่ใช่โครงการวิจัยโดดเดี่ยว
สถาปัตยกรรมจากกรอบนโยบายสู่ผลลัพธ์
- 1บริบทและความท้าทาย
- 2วิสัยทัศน์และจุดมุ่งเน้น
- 3ยุทธศาสตร์
- 4แผนและแผนงาน
- 5ผลลัพธ์และการเรียนรู้
สี่ยุทธศาสตร์ที่เชื่อมเศรษฐกิจ สังคม วิทยาการ และกำลังคน
ยุทธศาสตร์ที่ 1 การพัฒนาเศรษฐกิจสร้างคุณค่าและเศรษฐกิจสร้างสรรค์ — ยุทธศาสตร์ที่ 1 มุ่งยกระดับเศรษฐกิจไทยด้วยกําลังคนทักษะสูง วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี วิจัย และนวัตกรรม ทําให้อุตสาหกรรมเป้าหมายแข่งขันได้ในตลาดโลก เกิดผู้ประกอบการฐานนวัตกรรม ลดการนําเข้าเทคโนโลยีสําคัญ และเพิ่มความสามารถพึ่งพาตนเอง การลงทุนจึงต้องเชื่อมตั้งแต่องค์ความรู้ ต้นแบบ มาตรฐาน การทดสอบ การผลิต การรับรอง ไปจนถึงตลาดและการขยายผลเชิงพาณิชย์ แผนงานกลุ่มแรกขับเคลื่อน เศรษฐกิจ BCG ครอบคลุมเกษตรและอาหาร สุขภาพและการแพทย์ การท่องเที่ยว พลังงาน วัสดุ และชีวเคมี หลักสําคัญคือสร้างมูลค่าจากฐานชีวภาพและวัฒนธรรม ใช้ทรัพยากรหมุนเวียน และลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ผลลัพธ์ต้องปรากฏทั้งรายได้ของประเทศ ความเข้มแข็งของผู้ประกอบการ การกระจายประโยชน์สู่พื้นที่ และความยั่งยืนของทรัพยากร แผนงานกลุ่มเทคโนโลยีประกอบด้วยปัญญาประดิษฐ์ ดิจิทัล อิเล็กทรอนิกส์อัจฉริยะ หุ่นยนต์และระบบอัตโนมัติ การพัฒนาโลจิสติกส์และระบบราง ตลอดจนยานยนต์ไฟฟ้าและระบบนิเวศที่เกี่ยวข้อง
การสร้างขีดความสามารถต้องครอบคลุมบุคลากร ซอฟต์แวร์ ฮาร์ดแวร์ โครงสร้างพื้นฐาน มาตรฐาน ความปลอดภัย และการนําไปใช้จริงในภาคการผลิตหรือบริการ แผนงานเศรษฐกิจฐานรากและผู้ประกอบการมุ่งยกระดับวิสาหกิจชุมชน SMEs และ Innovation Driven Enterprises ด้วยการเข้าถึงความรู้ ผู้เชี่ยวชาญ เทคโนโลยี เงินทุน ตลาด และทรัพย์สินทางปัญญา ความสําเร็จไม่ได้อยู่ที่จํานวนกิจการที่เข้าร่วมเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงผลิตภาพ รายได้ การจ้างงาน การอยู่รอด การเติบโต และความสามารถสร้างตลาดใหม่ ยุทธศาสตร์ที่ 2 การยกระดับสังคมและสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน — ยุทธศาสตร์ที่ 2 ใช้ความรู้และนวัตกรรมยกระดับคุณภาพชีวิต ลดความยากจนและความเหลื่อมล้ํา สร้างความมั่นคงทางสุขภาพ พัฒนาธรรมาภิบาล เตรียมสังคมสูงวัย จัดการทรัพยากรและคาร์บอน ตลอดจนเพิ่มความพร้อมรับภัยพิบัติหรือภัยคุกคามรูปแบบใหม่ เป้าหมายทางสังคมต้องออกแบบร่วมกับประชาชนและหน่วยงานในพื้นที่ เพราะเงื่อนไขของแต่ละกลุ่มและแต่ละภูมิภาคแตกต่างกัน
ยุทธศาสตร์ประกอบด้วยเจ็ดแผนงาน ได้แก่ สังคมสูงวัยและผู้สูงอายุ ความมั่นคงทางสุขภาพ การขจัดความยากจนและลดความเหลื่อมล้ํา สังคมคุณธรรมและการต่อต้านทุจริต เมืองน่าอยู่กับการพัฒนาพื้นที่ การจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสังคมคาร์บอนต่ํา และการรับมือภัยพิบัติกับการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ แผนงานเหล่านี้ต้องเชื่อมข้อมูล วิจัยเชิงนโยบาย เทคโนโลยี และนวัตกรรมสังคม ผลลัพธ์ด้านผู้สูงอายุครอบคลุมสุขภาวะ การดํารงชีวิตอย่างอิสระ การมีงานหรือบทบาททางเศรษฐกิจ และการมีส่วนร่วมในชุมชน ผลลัพธ์ด้านความยากจนต้องพิจารณาการเข้าถึงโอกาสและบริการอย่างเสมอภาค ไม่ใช้ค่าเฉลี่ยระดับประเทศบดบังความแตกต่าง ส่วนความมั่นคงทางสุขภาพต้องมีระบบบริการและความเชี่ยวชาญที่รับมือโรคอุบัติใหม่ได้ในระดับพื้นที่ ประเทศ และภูมิภาค ด้านธรรมาภิบาลให้ความสําคัญกับข้อมูลเปิด การมีส่วนร่วม ความโปร่งใส และความสามารถของภาครัฐในการใช้หลักฐานตัดสินใจ ด้านเมืองและพื้นที่ส่งเสริมการใช้ Policy Sandbox หรือพื้นที่ทดลองนโยบายเมื่อจําเป็น เพื่อทดสอบแนวทางใหม่ภายใต้การกํากับความเสี่ยง เก็บหลักฐานจากการปฏิบัติจริง และขยายผลเฉพาะวิธีที่พิสูจน์แล้วว่าเหมาะกับบริบท
ยุทธศาสตร์ที่ 3 วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และการวิจัยขั้นแนวหน้า — ยุทธศาสตร์ที่ 3 มุ่งเปลี่ยนประเทศไทยจากผู้รับและปรับใช้เทคโนโลยี หรือ Adopter ไปสู่ผู้กําหนดทิศทางและสร้างเทคโนโลยีสําคัญ หรือ Front-Runner โดยสนับสนุนวิทยาศาสตร์ขั้นแนวหน้าและการวิจัยคุณภาพสูงทั้งวิทยาศาสตร์ สังคมศาสตร์ มนุษยศาสตร์ และศิลปกรรมศาสตร์ พร้อมสร้างเครือข่ายนานาชาติที่ช่วยให้ประเทศเข้าถึงองค์ความรู้ บุคลากร และโครงสร้างพื้นฐานระดับโลก ยุทธศาสตร์มีสามแผนงาน ได้แก่ การสร้างองค์ความรู้และงานวิจัยขั้นแนวหน้า การพัฒนาเทคโนโลยีและอุตสาหกรรมแห่งอนาคตรวมถึงอวกาศ และการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานด้านวิทยาศาสตร์ วิจัย นวัตกรรมและคุณภาพ โครงสร้างพื้นฐานในที่นี้รวมเครื่องมือ ห้องปฏิบัติการ ศูนย์ทดสอบ มาตรวิทยา มาตรฐาน ฐานข้อมูล คอมพิวเตอร์สมรรถนะสูง และระบบสนับสนุนการใช้ประโยชน์ร่วมกัน สาขาความรู้สําคัญครอบคลุมฟิสิกส์พลังงานสูง ควอนตัม โลกและอวกาศ ตลอดจนศาสตร์เกิดใหม่ที่อาจเปลี่ยนโครงสร้างอุตสาหกรรมและสังคม การจัดลําดับความสําคัญต้องพิจารณาความเป็นเลิศทางวิชาการ
ความเป็นไปได้ในการสร้างฐานความสามารถระยะยาว โอกาสสร้างอุตสาหกรรมหรือบริการใหม่ และประโยชน์ต่อความมั่นคงหรือการแก้ปัญหาของประเทศ ผลลัพธ์ที่คาดหมายคือผลงานวิจัยขั้นแนวหน้าที่แข่งขันได้ในเอเชีย เทคโนโลยีเปลี่ยนเกมที่ถูกนําไปใช้จริง โครงสร้างพื้นฐานระดับโลก กําลังคน STEM และวิศวกรรมที่เพียงพอ ตลอดจนประชาชนที่มีความรอบรู้ทางวิทยาศาสตร์ การประเมินคุณค่าจึงต้องพิจารณาทั้งคุณภาพองค์ความรู้ การพัฒนาคน การใช้ประโยชน์ และทางเลือกเชิงยุทธศาสตร์ที่ประเทศได้รับ ยุทธศาสตร์ที่ 4 กําลังคน สถาบันอุดมศึกษา และสถาบันวิจัย — ยุทธศาสตร์ที่ 4 มุ่งพัฒนาคนตลอดช่วงชีวิตและยกระดับมหาวิทยาลัยกับสถาบันวิจัยให้เป็นฐานสร้างความสามารถแข่งขัน ความยั่งยืน การพึ่งพาตนเอง และการแก้ปัญหาของประเทศ ระบบต้องเปิดโอกาสการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น ผลิตกําลังคนตามความต้องการจริง สร้างนักวิจัยและผู้เชี่ยวชาญระดับสูง และทําให้สถาบันมีสมรรถนะตามบทบาทหรืออัตลักษณ์ของตน ยุทธศาสตร์ประกอบด้วยสี่แผนงาน ได้แก่ การเรียนรู้ตลอดชีวิตและพัฒนากําลังคนทุกช่วงวัย การพลิกโฉมมหาวิทยาลัย การยกระดับสถาบันวิจัย และการสร้างศูนย์รวมผู้เชี่ยวชาญกับองค์ความรู้
การดําเนินงานต้องเชื่อมหลักสูตร งานวิจัย บริการวิชาการ การบริหารบุคลากร โครงสร้างพื้นฐาน ความร่วมมือระหว่างประเทศ และระบบเงินทุนให้สนับสนุนทิศทางเดียวกัน ผลลัพธ์ด้านคนรวมถึงการเข้าถึงการเรียนรู้ตลอดชีวิตอย่างทั่วถึง ผู้เรียนที่ผ่านการ reskill หรือ upskill เพิ่มขึ้น กําลังคนเฉพาะทางที่เพียงพอ และผู้สําเร็จการศึกษาที่มีทั้งสมรรถนะวิชาการหรือวิชาชีพกับคุณธรรม ผลลัพธ์ด้านสถาบันรวมมหาวิทยาลัยที่ดําเนินการตามภารกิจเฉพาะได้อย่างมีประสิทธิภาพ มีสถาบันในกลุ่มชั้นนําของโลก และมีสถาบันวิจัยที่ได้รับการยอมรับระดับนานาชาติ การพลิกโฉมมหาวิทยาลัย หรือ Reinventing Universities ต้องเริ่มจากการกําหนดตําแหน่งเชิงยุทธศาสตร์ตามศักยภาพจริง ไม่บังคับให้ทุกแห่งใช้ตัวชี้วัดแบบเดียวกัน มหาวิทยาลัยอาจเน้นการวิจัยแนวหน้า การพัฒนาเทคโนโลยี การพัฒนาชุมชน การผลิตบุคลากรวิชาชีพ หรือการเรียนรู้ตลอดชีวิต แต่ทุกกลุ่มต้องแสดงคุณภาพ ธรรมาภิบาล และผลลัพธ์ที่ตรวจสอบได้
| ยุทธศาสตร์ | แกนการเปลี่ยนแปลง | ความเชื่อมโยง |
|---|---|---|
| เศรษฐกิจสร้างคุณค่าและสร้างสรรค์ | ยกระดับอุตสาหกรรม บริการ ผู้ประกอบการ และเศรษฐกิจฐานนวัตกรรม | ต้องใช้กำลังคน งานวิจัย โครงสร้างพื้นฐาน และระบบนิเวศการนำผลงานไปใช้ |
| สังคมและสิ่งแวดล้อมยั่งยืน | ลดความเหลื่อมล้ำ รับมือสังคมสูงวัย สุขภาพ ภัยพิบัติ ทรัพยากร และสิ่งแวดล้อม | ต้องใช้ความรู้ข้ามสาขา การมีส่วนร่วม และการนำผลวิจัยไปแก้ปัญหาเชิงพื้นที่ |
| วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และวิจัยขั้นแนวหน้า | สร้างองค์ความรู้ เทคโนโลยี และความสามารถในสาขาที่เป็นพรมแดน | ต้องเชื่อมเครือข่ายนักวิจัย โครงสร้างพื้นฐาน ความร่วมมือ และเส้นทางต่อยอด |
| กำลังคน สถาบันอุดมศึกษา และสถาบันวิจัย | พัฒนาคน ระบบเรียนรู้ คุณภาพสถาบัน และความคล่องตัวของระบบ | เป็นฐานผู้ปฏิบัติ องค์กร และกลไกส่งมอบของยุทธศาสตร์อื่น |
| การบูรณาการ | ใช้โจทย์ประเทศและผลลัพธ์ร่วมแทนการแยกภารกิจ | จัดแผน งบ ข้อมูล ความร่วมมือ และการประเมินให้เห็นสายคุณค่าข้ามยุทธศาสตร์ |
เนื้อหาสรุปนี้จัดทำขึ้นเพื่อการศึกษาส่วนบุคคล ห้ามคัดลอก ทำซ้ำ หรือนำไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางการค้าโดยไม่ได้รับอนุญาต