การคิดวิเคราะห์เชิงภาษา ได้แก่ การใช้ภาษาไทยเพื่อการสื่อสาร ความเข้าใจในการอ่านภาษาไทย การจับใจความสำคัญ การสรุปความ การตีความจากบทความ ข้อความ หรือสถานการณ์ต่าง ๆ

องค์ประกอบของการสื่อสารและความเหมาะสม — การสื่อสารประกอบด้วยผู้ส่งสาร สาร ช่องทาง ผู้รับสาร บริบท และข้อมูลย้อนกลับ ผู้ส่งสารกําหนดเนื้อหาและเข้ารหัสเป็นภาษา ส่วนผู้รับสารถอดรหัสตามความรู้ ประสบการณ์ และสถานการณ์ร่วม ความคลาดเคลื่อนเกิดได้จากคํากํากวม ข้อมูลไม่ครบ ช่องทางไม่เหมาะสม หรือกรอบความรู้ของทั้งสองฝ่ายไม่ตรงกัน จึงต้องพิจารณาทั้งตัวสารและเงื่อนไขแวดล้อม วัตถุประสงค์ของสารอาจเป็นการแจ้งข้อเท็จจริง อธิบาย ชี้แจง ขอความร่วมมือ โน้มน้าว แสดงอารมณ์ หรือกําหนดการปฏิบัติ วัตถุประสงค์มีผลต่อการเลือกคํา โครงสร้าง ระดับรายละเอียด และน้ําเสียง ข้อความที่ถูกไวยากรณ์อาจยังไม่สัมฤทธิผลหากไม่ตอบความต้องการของผู้รับหรือไม่เหมาะกับช่องทางและข้อจํากัดของสถานการณ์ ความเหมาะสมทางภาษา หมายถึงความสอดคล้องระหว่างถ้อยคํากับบุคคล กาลเทศะ เนื้อหา และความสัมพันธ์ทางสังคม ภาษาเป็นทางการต้องชัดเจน สุภาพ และตรวจสอบได้ ขณะที่ภาษากึ่งทางการหรือไม่เป็นทางการอาจยืดหยุ่นกว่า แต่ยังต้องไม่ทําให้ความหมายคลาดเคลื่อน การเลือกสรรพนาม คําลงท้าย และระดับความตรงจึงเป็นส่วนของความหมาย ไม่ใช่เพียงมารยาทภายนอก

ระดับภาษา ทําเนียบภาษา และสัมพันธภาพ — ระดับภาษาตั้งแต่พิธีการ ทางการ กึ่งทางการ สนทนา ไปจนถึงกันเองแตกต่างกันที่แบบแผนถ้อยคํา โครงสร้างประโยค คําย่อ และความใกล้ชิดระหว่างคู่สื่อสาร การแบ่งระดับมิได้ตายตัวทุกกรณี ข้อความเดียวอาจปรับระดับตามสถาบัน ช่องทาง และวัตถุประสงค์ จึงต้องพิจารณาการใช้จริงมากกว่าจําแนกจากคําหนึ่งคําโดยลําพัง ทําเนียบภาษาคือรูปแบบภาษาที่สัมพันธ์กับกิจกรรมหรือสาขา เช่น กฎหมาย วิชาการ ข่าว ธุรกิจ และราชการ แต่ละทําเนียบมีศัพท์เฉพาะ รูปประโยค และแบบการให้เหตุผลของตน การใช้ศัพท์เฉพาะช่วยความแม่นยําในกลุ่มวิชาชีพ แต่หากผู้รับสารทั่วไปไม่รู้ความหมาย ต้องนิยามหรือใช้คําอธิบายเพื่อรักษาความเข้าใจร่วม ความสุภาพไม่เท่ากับความอ้อมเสมอไป การสื่อสารที่สุภาพต้องคํานึงถึงศักดิ์ศรี สิทธิ และภาระของอีกฝ่าย แต่ยังอาจกล่าวอย่างตรงและชัดได้ ความอ้อมมากเกินไปอาจทําให้ไม่ทราบว่าใครต้องทําอะไร เมื่อใด หรือด้วยเหตุใด ส่วนความตรงที่ขาดบริบทและถ้อยคําลดความขัดแย้งอาจสร้างผลกระทบเกินความจําเป็น

ความหมายของคําและบทบาทของบริบท — ความหมายประจําคําเป็นความหมายที่พจนานุกรมบันทึกไว้ แต่ความหมายเมื่อใช้จริงเกิดจากคําข้างเคียง โครงสร้างประโยค หัวข้อ และสถานการณ์ คําหนึ่งอาจมีหลายความหมายหรือเปลี่ยนชนิดคําตามบริบท การเลือกความหมายจึงต้องตรวจว่าคํานั้นสัมพันธ์กับกริยา กรรม คําขยาย และใจความส่วนอื่นอย่างไร ไม่ควรยึดความหมายแรกที่คุ้นเคยโดยไม่ตรวจข้อความแวดล้อม ความหมายโดยตรง กล่าวถึงสิ่งหรือแนวคิดตามความหมายพื้นฐาน ส่วนความหมายโดยนัยเพิ่มการประเมิน อารมณ์ หรือความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรม คําที่มีความหมายอ้างอิงใกล้กันอาจให้น้ําเสียงต่างกัน เช่น เป็นกลาง ยกย่อง หรือลดคุณค่า การแทนคําจึงต้องรักษาทั้งเนื้อหา ระดับภาษา และนัย ไม่ใช่เพียงเลือกคําที่พจนานุกรมอธิบายคล้ายกัน คํากํากวมเกิดเมื่อถ้อยคําหรือโครงสร้างรองรับความหมายมากกว่าหนึ่งแบบ อาจเกิดจากคําพ้อง ขอบเขตคําขยาย สรรพนามที่อ้างได้หลายสิ่ง หรือการเว้นวรรค การแก้ความกํากวมทําได้ด้วยการระบุผู้กระทํา วางคําขยายใกล้คําที่ขยาย ใช้คําเฉพาะ และเพิ่มบริบทเท่าที่จําเป็น แต่หากผู้เขียนจงใจเปิดหลายความหมาย การตีความต้องเก็บความเป็นไปได้นั้นไว้

การสร้างคํา ชนิดคํา และหน้าที่ในประโยค — คําไทยอาจเป็นคํามูล คําประสม คําซ้อน คําซ้ํา หรือคําที่รับจากภาษาอื่น กระบวนการสร้างคําทําให้ความหมายเปลี่ยนหรือจําเพาะขึ้น เช่น คําประสมรวมหน่วยความหมายเป็นแนวคิดใหม่ ส่วนคําซ้อนอาจเน้นความหมาย ขยายขอบเขต หรือสร้างจังหวะ การวิเคราะห์ต้องดูความหมายรวม เพราะความหมายของคําใหม่อาจไม่เท่ากับผลรวมตรงตัวของส่วนประกอบ ชนิดคําพิจารณาจากหน้าที่จริงในประโยค ได้แก่ คํานาม คําสรรพนาม คํากริยา คําวิเศษณ์ คําบุพบท คําสันธาน และคําอุทาน คํารูปเดียวกันอาจทําหน้าที่ต่างกันตามตําแหน่งและความสัมพันธ์ การระบุชนิดจากความหมายลอย ๆ จึงไม่เพียงพอ ต้องตรวจว่าคํานั้นทําหน้าที่เป็นประธาน ภาคแสดง กรรม ส่วนขยาย หรือคําเชื่อมในประโยคใด หน้าที่ทางไวยากรณ์กับความหมายไม่ใช่สิ่งเดียวกัน ประธานทางไวยากรณ์อาจไม่ใช่ผู้กระทํา เช่น ประโยคถูกกระทํา และผู้กระทําอาจถูกละเมื่ออนุมานได้จากบริบท การแยกบทบาทเชิงความหมาย เช่น ผู้กระทํา ผู้รับผล เครื่องมือ สถานที่ และเวลา ออกจากตําแหน่งไวยากรณ์ช่วยให้เข้าใจประโยคซับซ้อนและป้องกันการระบุผู้รับผิดผิดคน

โครงสร้างประโยคและความครบถ้วนของความหมาย — ประโยคประกอบด้วยหน่วยที่ทําหน้าที่สัมพันธ์กัน โดยทั่วไปมีภาคประธานและภาคแสดง แต่อาจละส่วนที่กู้คืนได้จากบริบท ประโยคความเดียวมีใจความหลักหนึ่งชุด ประโยครวมเชื่อมใจความระดับเดียวกัน และประโยคซ้อนมีอนุประโยคทําหน้าที่เป็นส่วนหนึ่งของประโยคหลัก การแบ่งโครงสร้างช่วยระบุว่าใจความใดเป็นหลัก ใจความใดเป็นเงื่อนไขหรือส่วนขยาย ตําแหน่งคําขยายมีผลต่อขอบเขตความหมาย คําปฏิเสธ คําบอกปริมาณ และคําแสดงข้อจํากัดอาจครอบเฉพาะคําใกล้เคียงหรือทั้งประโยค การย้ายตําแหน่งโดยไม่ตรวจขอบเขตอาจเปลี่ยนข้อสรุป เช่น “ไม่อนุญาตให้ทุกคนเข้า” อาจต่างจาก “ทุกคนไม่ได้รับอนุญาตให้เข้า” จึงควรเขียนใหม่ให้ขอบเขตชัดเมื่อมีผลต่อสาระ ประโยคสมบูรณ์ทางความหมาย ต้องแสดงความสัมพันธ์ของผู้เกี่ยวข้อง การกระทํา สิ่งที่ได้รับผล และเงื่อนไขสําคัญเท่าที่บริบทต้องการ ความสั้นไม่รับรองความชัด หากละประธานหรือคําอ้างอิงจนมีได้หลายความหมายต้องเติมข้อมูล ส่วนประโยคยาวไม่จําเป็นต้องผิด หากจัดลําดับอนุประโยคและเครื่องหมายให้เห็นความสัมพันธ์อย่างเป็นระบบ