ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับกรมธนารักษ์

หลังการก่อตั้ง ชื่อหน่วยงานเปลี่ยนตามการปรับโครงสร้างราชการ วันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2476 ชื่อกรมพระคลังเปลี่ยนเป็น “กรมคลัง” และวันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2495 จึงเปลี่ยนเป็น “กรมธนารักษ์” ซึ่งใช้สืบมาถึงปัจจุบัน วันก่อตั้งกับวันที่เริ่มใช้ชื่อปัจจุบันจึงเป็นคนละเหตุการณ์ การแยกสองหมุดหมายนี้ทำให้เห็นทั้งความต่อเนื่องขององค์กรและการเปลี่ยนภาษาราชการตามยุคสมัย แม้ชื่อจะเปลี่ยน แต่งานแกนกลางยังคงเป็นการดูแลทรัพย์ของรัฐในความหมายกว้าง และค่อย ๆ พัฒนาเครื่องมือบริหารให้สอดคล้องกับระบบเศรษฐกิจและการปกครองที่ซับซ้อนขึ้น

สถานที่ทำการก็สะท้อนพัฒนาการขององค์กรเช่นกัน ช่วงแรกกรมตั้งอยู่ในพระบรมมหาราชวังบริเวณถนนเขื่อนขัณฑ์นิเวศจนถึง พ.ศ. 2502 ต่อมาใน พ.ศ. 2503 ย้ายมายังถนนจักรพงษ์ แขวงชนะสงคราม และใน พ.ศ. 2535 จึงย้ายเข้าสู่บริเวณกระทรวงการคลัง ถนนพระรามที่ 6 การย้ายแต่ละครั้งมิใช่สาระของภารกิจโดยตรง แต่ช่วยอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างงานพระคลังแบบเดิมกับระบบราชการสมัยใหม่ ปัจจุบันหน่วยงานเฉพาะบางกองยังตั้งอยู่นอกอาคารส่วนกลาง เพราะงานประเมินราคา งานกษาปณ์ งานบริหารเงินตรา และงานพิพิธภัณฑ์ต้องใช้สถานที่ เครื่องมือ และช่องบริการที่ต่างกัน

มรดกจากหน่วยงานเดิมมิได้แยกอยู่เป็นเกาะ กิจการรักษาที่หลวงพัฒนาเป็นงานที่ราชพัสดุซึ่งต้องรู้สถานะและใช้ทรัพย์ให้เกิดประโยชน์ กิจการเงินตรากับกระษาปณ์พัฒนาเป็นวงจรผลิต นำออกใช้ และรับคืนเหรียญกษาปณ์ ส่วนการรักษาสมบัติของแผ่นดินเชื่อมสู่งานอนุรักษ์และเผยแพร่ทรัพย์สินมีค่าของรัฐ เมื่อรัฐสมัยใหม่ต้องใช้ข้อมูลมูลค่าที่มีมาตรฐาน งานประเมินราคาทรัพย์สินเพื่อประโยชน์แห่งรัฐจึงเข้ามาเติมห่วงโซ่ ภาพประวัติศาสตร์จึงทำให้เข้าใจกรมธนารักษ์ได้ดีกว่าการจำรายการหน้าที่ เพราะแสดงเหตุผลที่ภารกิจหลายชนิดมารวมอยู่ภายใต้หลักคิดเดียวกัน

อัตลักษณ์ของกรมจึงอยู่ที่การดูแลทั้ง “มูลค่า” และ “คุณค่า” มูลค่าหมายถึงประสิทธิภาพ รายได้ และความสามารถใช้ทรัพย์ให้เกิดผลทางเศรษฐกิจ ส่วนคุณค่ารวมประโยชน์สาธารณะ สังคม สิ่งแวดล้อม ประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรม ทรัพย์สินของแผ่นดินไม่ควรถูกมองเป็นเพียงของที่เก็บรักษา และไม่ควรถูกมองเป็นเพียงทุนที่ต้องสร้างรายได้สูงสุด การบริหารที่ครบถ้วนต้องทราบว่าทรัพย์คืออะไร อยู่ภายใต้งานใด ใครรับผิดชอบ ใช้เพื่อใคร และผลระยะยาวเป็นอย่างไร กรอบนี้เป็นสะพานจากประวัติองค์กรไปสู่ภารกิจทุกด้านในบทต่อไป