ความรู้เกี่ยวกับนโยบายและแผน เช่น นโยบายรัฐบาล แผนการบริหารราชการแผ่นดิน

ชื่อวิชาระบุ “เช่น” นโยบายรัฐบาลและแผนการบริหารราชการแผ่นดิน จึงต้องเข้าใจทั้งเอกสารปัจจุบัน ระบบแผนสามระดับ การแปลงแผนสู่โครงการ ตลอดจนข้อกฎหมายที่ยกเลิกแผนสี่ปีแบบเดิมแล้ว ไม่ใช่ท่องรายชื่อนโยบายเพียงอย่างเดียว. ตามพระราชกฤษฎีกาว่าด้วยหลักเกณฑ์และวิธีการบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดี พ.ศ. 2546 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดยฉบับที่ 2 พ.ศ. 2562 มาตรา 13 มาตรา 14 และมาตรา 15 เดิมถูกยกเลิก บทบัญญัติเก่าที่เคยให้คณะรัฐมนตรีจัดทำแผนการบริหารราชการแผ่นดินสี่ปีและให้ส่วนราชการทำแผนสี่ปีตามแผนนั้นจึงไม่ใช่กรอบกฎหมายปัจจุบัน

ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีลงวันที่ 21 พฤศจิกายน 2562 ยังยกเลิกระเบียบว่าด้วยการจัดทำแผนการบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2547 และฉบับที่ 2 พ.ศ. 2548 โดยให้เหตุผลว่าพระราชกฤษฎีกาฉบับแก้ไขได้ยกเลิกการจัดทำแผนการบริหารราชการแผ่นดินและแผนนิติบัญญัติแห่งชาติ พร้อมเปลี่ยนแผนปฏิบัติราชการจากสี่ปีเป็นห้าปี. ดังนั้น หากประเด็นหรือเอกสารกล่าวถึง “แผนการบริหารราชการแผ่นดิน” ต้องดูบริบทเวลา หากถามระบบเดิมจึงตอบตามบทบัญญัติเดิม แต่หากถามแนวทางปัจจุบัน ต้องอธิบายว่ารัฐบาลแถลงนโยบายต่อรัฐสภา และส่วนราชการถ่ายทอดผ่านแผนปฏิบัติราชการห้าปีกับแผนรายปีที่สอดคล้องแผนระดับชาติ ไม่ควรตอบว่าให้จัดทำแผนสี่ปีแบบเดิม

มาตรา 9 กำหนดให้ส่วนราชการจัดทำแผนปฏิบัติราชการไว้ล่วงหน้าก่อนดำเนินภารกิจ แผนต้องมีขั้นตอน ระยะเวลา งบประมาณของแต่ละขั้นตอน เป้าหมาย ผลสัมฤทธิ์ และตัวชี้วัดความสำเร็จ ข้อกำหนดนี้ทำให้การเขียนเฉพาะรายการกิจกรรมหรือยอดงบประมาณยังไม่เพียงพอ. ส่วนราชการต้องติดตามและประเมินผลตามแผน และเมื่อการปฏิบัติภารกิจหรือแผนก่อผลกระทบต่อประชาชน ต้องแก้ไข บรรเทา หรือเปลี่ยนแผนให้เหมาะสม กฎหมายจึงไม่ได้บังคับให้ยึดกิจกรรมเดิมทั้งที่หลักฐานเปลี่ยน แต่บังคับให้รักษาความรับผิดชอบต่อผลสัมฤทธิ์และผลกระทบ

มาตรา 10 กำหนดให้ภารกิจที่เกี่ยวข้องหลายส่วนราชการหรือมีลักษณะใกล้เคียงต่อเนื่องกันต้องกำหนดแนวปฏิบัติแบบบูรณาการร่วมกันโดยมุ่งผลสัมฤทธิ์ ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่จำนวนหน่วยงานที่เข้าประชุม แต่คือผลลัพธ์ร่วม การแบ่งงาน การเชื่อมข้อมูล และความสามารถแก้คอขวดข้ามหน่วย. มาตรา 16 วรรคหนึ่งกำหนดให้ส่วนราชการจัดทำแผนปฏิบัติราชการเป็น แผนห้าปี ให้สอดคล้องกับยุทธศาสตร์ชาติ แผนแม่บท แผนการปฏิรูปประเทศ แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ นโยบายคณะรัฐมนตรีที่แถลงต่อรัฐสภา และแผนอื่นที่เกี่ยวข้อง การกล่าวว่าแผนปัจจุบันต้องทำสี่ปีจึงเป็นการใช้กฎหมายก่อนแก้ไข

ในแต่ละปีงบประมาณ ส่วนราชการต้องจัดทำแผนปฏิบัติราชการประจำปี ระบุสาระสำคัญเกี่ยวกับนโยบายการปฏิบัติราชการ เป้าหมายและผลสัมฤทธิ์ ประมาณการรายได้ รายจ่าย และทรัพยากรอื่น แล้วเสนอรัฐมนตรีให้ความเห็นชอบ เมื่อสิ้นปีงบประมาณต้องจัดทำรายงานผลสัมฤทธิ์ของแผนรายปีเสนอต่อคณะรัฐมนตรี. แผนรายปีจึงไม่ใช่สำเนาแผนห้าปีโดยอัตโนมัติ แต่เป็นการเลือกความสำคัญและลงรายละเอียดของปีนั้นภายใต้กรอบระยะปานกลาง ต้องปรับตามงบประมาณ สถานการณ์ ความเสี่ยง ผลประเมิน และกำลังดำเนินงาน โดยยังรักษาความเชื่อมโยงกับผลลัพธ์และเป้าหมายของแผนห้าปี

มาตรา 17 ให้สำนักงานงบประมาณและ ก.พ.ร. ร่วมกำหนดแนวทางเพื่อให้แผนตามมาตรา 16 ใช้กับแผนที่ต้องทำตามกฎหมายงบประมาณได้โดยไม่เพิ่มภาระเกินสมควร หลักคิดคือข้อมูลชุดเดียวควรตอบทั้งการวางแผน การจัดสรรงบ การติดตาม และความรับผิดชอบ ไม่สร้างแบบฟอร์มซ้ำที่ไม่ช่วยตัดสินใจ. เมื่อรัฐมนตรีเห็นชอบแผนรายปี สำนักงบประมาณจึงจัดสรรงบให้ภารกิจตามแผน และหากภารกิจไม่ได้เสนอหรือไม่ได้รับความเห็นชอบก็ไม่ควรได้รับการจัดสรร หลักนี้เชื่อมงบกับภารกิจและผลที่ตั้งใจ แต่ไม่ได้หมายความว่าการเบิกจ่ายครบจะพิสูจน์ว่าผลสัมฤทธิ์เกิดแล้ว

มาตรา 18 วางเงื่อนไขเรื่องการโอนงบที่ทำให้ภารกิจเดิมไม่บรรลุหรือใช้ในภารกิจใหม่ซึ่งไม่อยู่ในแผน โดยต้องปรับแผนให้สอดคล้องและมีเหตุจำเป็น เช่น ภารกิจหมดความจำเป็น ไม่เป็นประโยชน์ ค่าใช้จ่ายเกินจำเป็น หรือมีเหตุหลีกเลี่ยงไม่ได้ จึงควรเก็บเหตุผล ผู้อนุมัติ ผลต่อเป้าหมาย และร่องรอยเวอร์ชันไว้ตรวจสอบ. มาตรา 20 ให้กำหนดเป้าหมาย แผนการทำงาน ระยะเวลาแล้วเสร็จ และงบประมาณของงานหรือโครงการ พร้อมเผยแพร่ให้ข้าราชการและประชาชนทราบ ส่วนมาตรา 21 ให้จัดทำบัญชีต้นทุนในงานบริการสาธารณะ หลักสองข้อนี้ช่วยให้ประเมินทั้งความโปร่งใส ประสิทธิภาพ และความคุ้มค่า ไม่ใช่เพียงตรวจว่าเอกสารแผนมีครบ. ระดับที่ 1 คือยุทธศาสตร์ชาติ ทำหน้าที่กำหนดวิสัยทัศน์ เป้าหมาย และทิศทางพัฒนาประเทศระยะยาว

ระดับที่ 2 ถ่ายทอดยุทธศาสตร์เป็นทิศทางเฉพาะผ่านแผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ และนโยบายกับแผนระดับชาติว่าด้วยความมั่นคงแห่งชาติ ส่วนแผนการปฏิรูปประเทศเคยอยู่ระดับนี้แต่ช่วงแผนเดิมสิ้นสุดแล้ว. ระดับที่ 3 นำเป้าหมายลงสู่กลยุทธ์ เจ้าภาพ พื้นที่ งบ และการปฏิบัติ เช่น แผนปฏิบัติราชการกับแผนปฏิบัติการด้านต่าง ๆ ขณะที่โครงการเป็นหน่วยดำเนินงาน ไม่กลายเป็นแผนอีกระดับเพียงเพราะมีชื่อสอดคล้อง. คำแถลงของคณะรัฐมนตรีเป็นกรอบการทำงานของฝ่ายบริหารในช่วงรัฐบาลนั้น จึงต้องตรวจฉบับล่าสุดและถ่ายทอดไปยังแผนของหน่วยงานโดยไม่ทำให้ช่วงเวลาของแผนระดับชาติเปลี่ยนตามรัฐบาล. การอ้างชื่อแผนหลายฉบับไม่ทำให้โครงการสอดคล้อง ต้องอธิบายสายเหตุจากปัญหา → ผลลัพธ์โครงการ → เป้าหมายและตัวชี้วัดของแผนที่เลือก