ความรู้เกี่ยวกับบทบาท ภารกิจ และโครงสร้างของกรมการแพทย์ และภาพรวมกระทรวงสาธารณสุข

คลังคำถามของวิชานี้มีตัวอักษรเฉลยคลาดเคลื่อนหลายข้อ สรุปจึงใช้กรณีศึกษาเป็นหลักตรวจสอบประเด็น แต่ตัดสินเนื้อหาจากอำนาจหน้าที่ทางการและเหตุผลด้านความปลอดภัย หลักฐาน ความคุ้มค่า ความต่อเนื่อง และความเสมอภาค โดยไม่แก้ไขตารางคำถาม. กรมการแพทย์มีชื่ออังกฤษว่า Department of Medical Services ใช้อักษรย่อ DMS และเป็นกรมหนึ่งในกระทรวงสาธารณสุข มิใช่สำนักงานในกระทรวงกลาโหมหรือกรมแพทย์ของเหล่าทัพ. ที่ตั้งส่วนกลางตามเว็บไซต์คือ 88/23 ถนนติวานนท์ ตำบลตลาดขวัญ อำเภอเมืองนนทบุรี จังหวัดนนทบุรี 11000 ซึ่งเป็นบริเวณกระทรวงสาธารณสุขและใช้เป็นจุดติดต่อราชการของกรม

คำว่า “การแพทย์” ในชื่อกรมหมายถึงบทบาทด้านการบำบัดรักษา ฟื้นฟู วิชาการ การแพทย์เฉพาะทาง และบริการตติยภูมิที่ซับซ้อน ไม่ได้ทำให้กรมมีอำนาจครอบคลุมทุกงานสุขภาพของประเทศแต่ผู้เดียว. ระบบสุขภาพยังมีสำนักงานปลัดกระทรวง กรมควบคุมโรค กรมอนามัย กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ อย. และหน่วยอื่น ซึ่งมีกฎหมายกับภารกิจของตนและต้องทำงานเชื่อมกัน. กรมมีทั้งบทบาทวิชาการระดับชาติและสถานพยาบาลเฉพาะทางในสังกัด จึงไม่ใช่เพียงสำนักงานนโยบาย แต่ก็ไม่ได้บริหารโรงพยาบาลของรัฐทุกแห่งหรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดทั้งหมดโดยตรง. ตัวเลือกที่บอกว่าสังกัดสำนักนายกรัฐมนตรี กระทรวงกลาโหม หรือกระทรวงการอุดมศึกษาจึงผิด ส่วนข้อสรุป “กระทรวงสาธารณสุข” ถูกแต่ยังควรอธิบายต่อว่าจุดเน้นคือการแพทย์เฉพาะทางและตติยภูมิ

กระทรวงสาธารณสุขรับผิดชอบภาพรวมด้านการสร้างเสริมสุขภาพ การป้องกันและควบคุมโรค การรักษาพยาบาล การฟื้นฟูสมรรถภาพ และราชการสุขภาพอื่นตามกฎหมาย แต่การมีภารกิจกว้างในระดับกระทรวงไม่ได้ทำให้กรมใดกรมหนึ่งมีอำนาจแทนทุกหน่วยงาน. รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเป็นฝ่ายการเมืองที่กำหนดและรับผิดชอบนโยบาย ส่วนปลัดกระทรวงเป็นข้าราชการประจำสูงสุดของสำนักงานปลัดกระทรวงและกลไกบริหารราชการประจำ การถามว่าใครแปลงนโยบายเป็นแผนและจัดสรรทรัพยากรภาพรวมจึงต้องแยกจากคำถามว่าใครทำวิชาการหรือบริการเฉพาะทาง

กรมการแพทย์เป็นส่วนราชการระดับกรมในกระทรวง มีฐานอำนาจและสายบังคับบัญชาของตน หน่วยบริการของกรมทำงานเชื่อมกับสำนักงานปลัดกระทรวง เขตสุขภาพ โรงพยาบาลในพื้นที่ กรมวิชาการ และหน่วยงานนอกกระทรวง แต่ความร่วมมือไม่ทำให้หน่วยเหล่านั้นกลายเป็นหน่วยใต้บังคับบัญชาของกรม. สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข หรือ สป.สธ. มีภารกิจพัฒนายุทธศาสตร์ แปลงนโยบายของกระทรวงเป็นแผนปฏิบัติราชการ จัดสรรทรัพยากร และบริหารราชการประจำทั่วไปของกระทรวง เพื่อให้เป้าหมายระดับกระทรวงเกิดผล ไม่ใช่ชื่อเรียกแทนกระทรวงทั้งหมด

อำนาจหน้าที่ครอบคลุมการกำหนดนโยบาย เป้าหมายและผลสัมฤทธิ์ การบูรณาการสุขภาพในภาวะปกติ ฉุกเฉินและวิกฤติ การจัดสรรทรัพยากร การกำกับติดตามและประเมินผล การพัฒนาการเงินการคลัง ระบบบริการ ข้อมูล เทคโนโลยี การสื่อสาร ความร่วมมือระหว่างประเทศ กฎหมาย และกำลังคนสุขภาพ. สป.สธ. ยังมีราชการส่วนภูมิภาคและเครือข่ายบริการจำนวนมาก จึงมีบทบาทด้านบริการและประสานพื้นที่ควบคู่ภารกิจอำนวยการ แต่ไม่ควรตีความว่ามีอำนาจวิชาการเฉพาะด้านแทนกรมการแพทย์ หรือมีอำนาจอนุญาตผลิตภัณฑ์แทนสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา. โครงสร้างสุขภาพภาครัฐมีทั้งส่วนกลางและส่วนภูมิภาค สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดกับสำนักงานสาธารณสุขอำเภออยู่ในโครงสร้างสำนักงานปลัดกระทรวงตามกฎกระทรวงปัจจุบัน ขณะที่กรมการแพทย์มีโรงพยาบาลและสถาบันเฉพาะทางของกรมเอง

เขตสุขภาพเป็นกลไกประสาน วางแผน และบริหารเครือข่ายตามอำนาจที่ได้รับมอบ ไม่ใช่กรมใหม่ การแก้ปัญหาผู้ป่วยส่งต่อข้ามจังหวัดจึงต้องรู้ว่าใครมีอำนาจจัดทรัพยากร ใครเป็นหน่วยต้นทางและปลายทาง และกรมการแพทย์สนับสนุนมาตรฐานหรือศูนย์เชี่ยวชาญตรงจุดใด. ความต่างระหว่างบทบาทวิชาการกับอำนาจบังคับบัญชาเป็นข้อควรระวังสำคัญ กรมการแพทย์สามารถพัฒนาแนวทาง ถ่ายทอดองค์ความรู้ นิเทศ สนับสนุน Service Plan และรับส่งต่อผู้ป่วยได้ แต่ไม่ควรสั่งโยกบุคลากรหรือจัดคิวของโรงพยาบาลที่อยู่นอกสังกัดโดยไม่มีฐานอำนาจ. กรมอนามัยเน้นการส่งเสริมสุขภาพและอนามัยสิ่งแวดล้อม กรมควบคุมโรคเน้นการเฝ้าระวัง ป้องกันและควบคุมโรค กรมสุขภาพจิตดูวิชาการและบริการสุขภาพจิต ส่วนกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์เน้นห้องปฏิบัติการและวิทยาศาสตร์การแพทย์อ้างอิง

สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา หรือ อย. กำกับผลิตภัณฑ์สุขภาพตามกฎหมาย เช่น ยา อาหาร เครื่องมือแพทย์ และผลิตภัณฑ์ที่อยู่ในความรับผิดชอบ การขึ้นทะเบียนหรืออนุญาตจำหน่ายเครื่องมือแพทย์จึงไม่ใช่อำนาจของกรมการแพทย์ แม้กรมจะประเมินความเหมาะสมและความคุ้มค่าของเทคโนโลยีเมื่อใช้ในระบบบริการ. กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกพัฒนาวิชาการ บริการ ภูมิปัญญา และสมุนไพรในขอบเขตการแพทย์แผนไทยกับทางเลือก ส่วนกรมสนับสนุนบริการสุขภาพมีภารกิจสนับสนุนและกำกับระบบบริการบางมิติตามกฎหมาย การเห็นคำว่า “การแพทย์” หรือ “บริการ” เหมือนกันจึงยังตัดสินหน่วยรับผิดชอบไม่ได้

กรมการแพทย์ทำหน้าที่เชื่อมงานวิจัย ศูนย์อ้างอิง มาตรฐาน การประเมินเทคโนโลยี การพัฒนากำลังคน และบริการตติยภูมิหรือเฉพาะทางที่ซับซ้อน งานเหล่านี้ต้องหมุนเป็นวงจรจากปัญหาผู้ป่วย สร้างหลักฐาน ทดลองใช้ ถ่ายทอด ขยายผล และติดตามผลจริง. การเป็นศูนย์เชี่ยวชาญระดับชาติไม่แปลว่าต้องรวมผู้ป่วยทุกคนไว้ส่วนกลาง เป้าหมายคือจัดระบบให้ผู้ป่วยได้รับบริการในระดับที่เหมาะสม ศูนย์เชี่ยวชาญรับกรณีเกินศักยภาพ สนับสนุนคำปรึกษาและมาตรฐาน ขณะที่เครือข่ายพื้นที่รับช่วงดูแลที่ทำได้อย่างปลอดภัยและต่อเนื่อง. ตัวชี้วัดระบบจึงควรดูเวลารอ การเข้าถึงตามความจำเป็น ความครบถ้วนข้อมูลส่งต่อ ผลลัพธ์ผู้ป่วย ความปลอดภัย ความเสมอภาค และการดูแลต่อเนื่อง ไม่ใช้จำนวนเตียง อาคาร เครื่องมือ หรือผู้ผ่านอบรมเป็นข้อสรุปผลสำเร็จเพียงอย่างเดียว