ความรู้เกี่ยวกับโครงสร้าง ภารกิจ วิสัยทัศน์ และอำนาจหน้าที่ของกรมสรรพากร

ต้องแยกอายุของข้อมูลสองชุด กฎกระทรวงเป็นฐานโครงสร้างและอำนาจหน้าที่ที่มีผลใช้บังคับ ส่วนวิสัยทัศน์กับแผนงานเป็นทิศทางของปีงบประมาณ 2569 จึงไม่ควรเอาคำในแผนประจำปีไปแทนถ้อยคำอำนาจตามกฎหมาย หรือเรียกเป้าหมายปี 2570 ว่าบรรลุแล้ว. เนื้อหาไม่ใช้ชื่อผู้บริหาร จำนวนบุคลากร หรือหน่วยงานภายในที่ไม่ได้กำหนดในแหล่งหลักเป็นประเด็นโครงสร้าง หากกรณีศึกษาระบุคำสั่งภายในหรือกฎหมายฉบับอื่น ต้องอ่านเอกสารนั้นเพิ่ม ไม่อนุมานจากชื่อหน่วยงานเพียงอย่างเดียว. ภารกิจอธิบายขอบเขตงานและเหตุผลที่กรมมีอยู่ เช่นจัดเก็บภาษี เสนอแนะและใช้นโยบายภาษีให้ทั่วถึงเป็นธรรม ส่วนอำนาจหน้าที่ระบุสิ่งที่กรมหรือส่วนราชการทำได้ตามกฎหมาย การวิเคราะห์ประเด็นจึงต้องดูว่าถาม “ทำเพื่ออะไร” หรือ “มีอำนาจทำอะไร”

โครงสร้างบอกว่างานถูกแบ่งให้กลุ่ม กอง และหน่วยในภูมิภาคใดรับผิดชอบ ชื่อคล้ายกันไม่ได้หมายถึงหน้าที่เดียวกัน เช่นกองเทคโนโลยีสารสนเทศดูระบบกลาง ขณะที่กองบริหารการเสียภาษีทางอิเล็กทรอนิกส์ดูบริการยื่นและชำระภาษีอิเล็กทรอนิกส์. วิสัยทัศน์เป็นภาพองค์กรปลายทางที่ต้องการเห็น ยุทธศาสตร์เป็นทิศทางหลักเพื่อไปถึงภาพนั้น และแผนงานแปลงยุทธศาสตร์เป็นงานกับผลที่ต้องขับเคลื่อน จึงไม่ควรตอบชื่อโครงการเมื่อกรณีศึกษาถามวิสัยทัศน์ หรือยกวิสัยทัศน์มาเป็นฐานอำนาจทางกฎหมาย. วิธีจับกรณีศึกษาให้ขีดคำกริยาและขอบเขต เช่น “กำหนดมาตรฐาน” “ดำเนินคดี” “รับชำระ” “วางแผนระดับภูมิภาค” หรือ “ทั่วราชอาณาจักรหลายพื้นที่” แล้วจับกับถ้อยคำกฎกระทรวง ไม่เลือกจากคำกว้างอย่างภาษี ดิจิทัล หรือกฎหมายเพียงคำเดียว

กฎกระทรวงกำหนดว่ากรมสรรพากรมีภารกิจเกี่ยวกับการจัดเก็บภาษี การเสนอแนะ และการใช้นโยบายทางภาษีอากร เพื่อให้ได้ภาษีตามเป้าหมายอย่างทั่วถึงและเป็นธรรม ภารกิจจึงมีทั้งงานปฏิบัติ งานนโยบาย และงานสนับสนุนให้กฎหมายเกิดผล. ผลที่ภารกิจต้องการไม่ได้มีเพียงยอดรายได้ แต่ให้ระบบภาษีเป็นกลไกพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม และก่อให้เกิดความสมัครใจในการเสียภาษี ความสมัครใจต้องอาศัยกติกาเข้าใจได้ บริการเข้าถึงง่าย การปฏิบัติสม่ำเสมอ และการกำกับผู้ไม่ปฏิบัติตามอย่างเป็นธรรม. คำว่า “ได้ภาษีตามเป้าหมาย” ไม่อนุญาตให้ใช้วิธีนอกกฎหมาย เป้ารายได้ต้องเดินร่วมกับความทั่วถึงและเป็นธรรม หากจัดเก็บได้มากแต่เลือกปฏิบัติ ขั้นตอนไม่โปร่งใส หรือผลักภาระเกินกฎหมาย ก็ไม่ครบภารกิจตามถ้อยคำกฎกระทรวง

ในข้อวิเคราะห์ควรเชื่อมสามชั้น: กฎหมายกำหนดอำนาจใด หน่วยงานใดรับผิดชอบ และผลต่อผู้เสียภาษีกับเสถียรภาพการคลังเป็นอย่างไร วิธีนี้ป้องกันการตอบว่าทุกเรื่องเป็นหน้าที่ของกรมโดยไม่ระบุเจ้าภาพหรือขอบเขต. อำนาจข้อแรกคือจัดเก็บภาษีอากรตามประมวลรัษฎากรและกฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้อง คำสำคัญคือ “ตามกฎหมาย” จึงครอบคลุมการรับแบบ รับชำระ ประเมิน ตรวจสอบ คืนภาษี เร่งรัดหนี้ และกระบวนการที่กฎหมายมอบหมาย แต่รายละเอียดต้องดูบทบัญญัติที่ใช้กับเรื่องนั้น. ประมวลรัษฎากรเป็นกฎหมายหลักของภาษีสรรพากรหลายประเภท ส่วนคำว่า “กฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้อง” ทำให้อำนาจไม่ถูกจำกัดอยู่ที่ชื่อประมวลรัษฎากรเพียงฉบับเดียว อย่างไรก็ดี ไม่ควรแต่งว่ากรมจัดเก็บภาษีทุกชนิดของประเทศ เพราะภาษีบางประเภทอยู่กับหน่วยงานอื่น

ตัวอย่าง การวางระบบยื่นแบบและชำระภาษีอยู่ในภารกิจจัดเก็บ แต่เจ้าภาพเฉพาะตามโครงสร้างคือกองบริหารการเสียภาษีทางอิเล็กทรอนิกส์เมื่อเป็นช่องทางอิเล็กทรอนิกส์ ส่วนการวางระบบสารสนเทศกลางเป็นกองเทคโนโลยีสารสนเทศ. ข้อควรระวังคือเลือกข้อสรุปว่า “กำหนดภาษีใหม่ได้เอง” การจัดเก็บตามกฎหมายไม่ใช่อำนาจตรากฎหมายโดยลำพัง กรมอาจศึกษาและเสนอแนะนโยบาย แต่การออกกฎหมายหรือกฎต้องเป็นไปตามผู้มีอำนาจและกระบวนการที่กฎหมายกำหนด. อำนาจข้อสองคือเสนอแนะนโยบายการจัดเก็บภาษีอากรต่อกระทรวงการคลัง เหมาะกับกรณีรูปแบบธุรกิจ เศรษฐกิจดิจิทัล หรือธุรกรรมระหว่างประเทศทำให้หลักเกณฑ์เดิมไม่สอดคล้องกับสภาพจริง และต้องพัฒนานโยบายบนข้อมูล

คำว่า “เสนอแนะ” แสดงความสัมพันธ์เชิงสถาบัน กรมวิเคราะห์ปัญหา ผลกระทบ รายได้ ความเป็นธรรม และความสามารถปฏิบัติ ก่อนเสนอให้กระทรวงการคลังพิจารณา ไม่ควรเขียนว่ากรมเปลี่ยนนโยบายระดับประเทศได้ฝ่ายเดียว. กองวิชาการแผนภาษีมีบทบาทเฉพาะด้านกำหนดนโยบายภาษีสรรพากรให้สอดคล้องกับรัฐบาลและกระทรวง จัดทำประมาณการ และวางแผน ส่วนกองกฎหมายช่วยวิเคราะห์กฎหมายและธุรกรรมเพื่อพัฒนาการจัดเก็บ การเสนอที่ดีจึงมักต้องประสานหลายหน่วย. กรณีศึกษาให้ตอบเป็นลำดับ: รวบรวมข้อมูลรูปแบบธุรกิจและช่องว่าง วิเคราะห์ทางเลือกกับผลกระทบ ตรวจฐานกฎหมาย แล้วจัดทำข้อเสนอแนะนโยบายการจัดเก็บภาษีอากรเสนอต่อกระทรวงการคลัง ไม่ข้ามจากการพบปัญหาไปสู่การบังคับใช้กติกาใหม่ทันที