ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง

ภาระพิสูจน์ไม่เหมือนหน้าที่นำพยานก่อน และอาจพิจารณาแยกแต่ละประเด็น โจทก์อาจมีภาระพิสูจน์การเกิดสัญญาและการส่งมอบ ขณะที่จำเลยมีภาระพิสูจน์ข้ออ้างว่าชำระแล้ว เมื่อฝ่ายที่มีภาระนำหลักฐานถึงระดับที่ทำให้ข้ออ้างน่าเชื่อ อีกฝ่ายต้องหักล้าง มิฉะนั้นรับความเสี่ยงจากความไม่ชัด การวิเคราะห์จึงไม่ควรถามเพียงว่าใครเป็นโจทก์หรือจำเลย แต่ต้องถามว่าข้อเท็จจริงนั้นเป็นองค์ประกอบของสิทธิหรือเป็นข้อยกเว้นของฝ่ายใด มีกฎหมายสันนิษฐานหรือไม่ และเมื่อประเมินหลักฐานทั้งหมดแล้วฝ่ายซึ่งรับภาระทำให้ศาลเชื่อได้เพียงพอหรือยัง

พยานเอกสารต้องตรวจทั้งความเกี่ยวข้อง ความแท้ ความครบถ้วน ที่มา และเงื่อนไขการใช้ต้นฉบับหรือสำเนา เอกสารที่รับฟังได้ยังอาจมีน้ำหนักน้อย หากถูกจัดทำภายหลังข้อพิพาท ไม่มีผู้รับรองที่มา หรือส่วนสำคัญขาดหาย ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ต้องตรวจเพิ่มว่าใครสร้างหรือส่ง ใช้บัญชีหรืออุปกรณ์ใด เวลาเชื่อถือได้เพียงใด เนื้อหาครบต่อเนื่องหรือถูกเลือกมาเฉพาะส่วน และมีประวัติการเก็บรักษาอย่างไร ภาพหน้าจอหนึ่งภาพอาจแสดงข้อความ แต่ไม่ยืนยันบุคคล บริบท และความครบของการสนทนาได้เอง จึงต้องเชื่อมกับข้อมูลระบบหรือพยานแวดล้อมตามสมควร

พยานบอกเล่าเกิดเมื่อเสนอถ้อยคำที่บุคคลกล่าวไว้นอกศาลเพื่อพิสูจน์ว่าข้อความนั้นเป็นความจริง ปัญหาสำคัญคือผู้กล่าวไม่ได้อยู่ให้ซักค้านต่อหน้าศาล แต่ถ้อยคำนอกศาลไม่ได้เป็นพยานบอกเล่าทุกครั้ง หากเสนอเพื่อแสดงว่ามีการแจ้งเตือน มีผลต่อความรู้หรือสภาพจิตของผู้ฟัง หรืออธิบายเหตุที่บุคคลลงมือ ประเด็นพิสูจน์อาจเป็นการกล่าวหรือผลของคำ ไม่ใช่ความจริงของเนื้อหา แม้เข้าข้อยกเว้นให้รับฟังได้ ศาลยังต้องชั่งสภาพที่กล่าว แรงจูงใจ ความใกล้ชิดเหตุการณ์ ความสอดคล้องกับหลักฐานอื่น และโอกาสตรวจสอบ จึงห้ามข้ามจาก “รับได้” ไปสู่ “เชื่อแน่”

ศาลชั่งน้ำหนักหลักฐานทุกชิ้นร่วมกันตามเหตุผลและพฤติการณ์ ความสอดคล้องภายใน คำอธิบายที่เป็นไปได้ ความเป็นกลางของแหล่ง ความต่อเนื่องของการเก็บ และการหักล้างมีความสำคัญกว่าจำนวนพยานเพียงอย่างเดียว คำให้การหลายคนซึ่งรับข้อมูลจากต้นทางเดียวอาจไม่ได้เป็นหลักฐานอิสระหลายชุด เช่นเดียวกับรายงานผู้เชี่ยวชาญที่ใช้แบบจำลองซับซ้อนแต่ไม่เปิดข้อมูล วิธี และข้อจำกัดย่อมตรวจสอบได้ยาก กระบวนพิจารณาที่ดีจึงแยกบทบาทของคู่ความซึ่งเสนอข้อเท็จจริง ศาลซึ่งควบคุมและวินิจฉัย และพยานซึ่งให้ข้อมูล โดยไม่ให้ฝ่ายหนึ่งแทนบทบาทของอีกฝ่าย