สารบัญ7 หัวข้อหลัก
- 1.บทนำ — สถานะกฎหมายและโครงสร้างของประมวลกฎหมายอาญา
- 2.โทษปรับ การบังคับค่าปรับ และการริบทรัพย์
- 3.ป้องกันโดยชอบ จำเป็น การกระทำเกินสมควร และบันดาลโทสะ
- 4.การรอการกำหนดโทษ การรอการลงโทษ และเงื่อนไขคุมความประพฤติ
- 5.ความผิดเกี่ยวกับศาสนา ความสงบสุข และภยันตรายต่อประชาชน
- 6.ความผิดเกี่ยวกับการทำให้แท้งลูก
- 7.ยักยอก รับของโจร ทำให้เสียทรัพย์ และบุกรุก
บทนำ — สถานะกฎหมายและโครงสร้างของประมวลกฎหมายอาญา
ประมวลกฎหมายอาญาใช้บังคับตามพระราชบัญญัติให้ใช้ประมวลกฎหมายอาญา พ.ศ. 2499 และได้รับการแก้ไขเพิ่มเติมหลายครั้ง เนื้อหาแบ่งเป็นภาคบทบัญญัติทั่วไป ภาคความผิด และภาคลหุโทษ การวินิจฉัยต้องอ่านบททั่วไปประกอบองค์ประกอบความผิดเฉพาะและตรวจพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมที่มีผลในวันกระทำ. ภาคบทบัญญัติทั่วไปกำหนดนิยาม เขตใช้กฎหมาย โทษ วิธีการเพื่อความปลอดภัย ความรับผิด เหตุยกเว้น การพยายาม ผู้มีส่วนร่วม การกระทำหลายบทหรือหลายกรรม การเพิ่มโทษ การรอการลงโทษ และอายุความ หลักเหล่านี้ทำหน้าที่เป็นกรอบร่วมแก่ความผิดในประมวลและกฎหมายอาญาอื่น เว้นแต่กฎหมายเฉพาะบัญญัติต่างออกไป
ณ วันตัดยอด 3 กันยายน 2569 การแก้ไขล่าสุดที่มีผลใช้บังคับคือพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายอาญา (ฉบับที่ 30) พ.ศ. 2568 ซึ่งประกาศวันที่ 29 ธันวาคม 2568 และมีผลวันที่ 30 ธันวาคม 2568 เนื้อหาสำคัญเกี่ยวกับความผิดทางเพศ การคุกคามทางเพศ และความผิดลหุโทษตามมาตรา 397. มาตรา 2 รับรองหลักว่าบุคคลต้องรับโทษทางอาญาต่อเมื่อการกระทำในขณะนั้นมีกฎหมายบัญญัติเป็นความผิดและกำหนดโทษไว้ โทษที่จะลงต้องเป็นโทษที่กฎหมายกำหนด หลักนี้ห้ามสร้างความผิดหรือขยายบทลงโทษด้วยการเทียบเคียงเกินถ้อยคำ และกำหนดให้บทอาญาต้องตีความโดยเคร่งครัดแต่ยังคำนึงถึงความหมายตามระบบกฎหมาย
หากกฎหมายภายหลังยกเลิกความผิด ผู้กระทำพ้นจากการเป็นผู้กระทำความผิดและโทษที่กำลังรับยุติลง หากกฎหมายเดิมกับกฎหมายภายหลังต่างกัน ให้ใช้กฎหมายส่วนที่เป็นคุณแก่ผู้กระทำไม่ว่าในทางใดตามมาตรา 3 การเปรียบต้องพิจารณาผลของกฎหมายทั้งระบบที่ใช้กับกรณีนั้น มิใช่เลือกเฉพาะข้อความบางส่วนมาประกอบกัน. วันที่กระทำเป็นจุดตั้งต้นของการเลือกกฎหมาย แต่ความผิดที่กระทำต่อเนื่องหรือมีหลายการกระทำต้องจำแนกเวลาให้ถูก การแก้ไขอัตราโทษ องค์ประกอบ เหตุเพิ่มโทษ หรือความผิดอันยอมความได้จึงต้องตรวจบทเฉพาะกาลและวันที่มีผล ไม่ใช้ฉบับปัจจุบันย้อนหลังเป็นโทษแก่บุคคล
มาตรา 4 วางหลักว่าการกระทำความผิดในราชอาณาจักรต้องรับโทษตามกฎหมายไทย และถือว่าความผิดเกิดในราชอาณาจักรเมื่อการกระทำส่วนหนึ่งหรือผลเกิดหรือควรเกิดในไทยตามเงื่อนไขของกฎหมาย เรือไทยและอากาศยานไทยในบางกรณีถือเป็นพื้นที่ที่กฎหมายไทยใช้บังคับด้วย. มาตรา 7 กำหนดความผิดบางกลุ่มที่กฎหมายไทยใช้บังคับแม้กระทำนอกราชอาณาจักร โดยมุ่งคุ้มครองความมั่นคงของรัฐ การก่อการร้าย การปลอมเงินตราหรือตราสำคัญ และความผิดระหว่างประเทศที่ระบุ ส่วนมาตรา 8 และมาตรา 9 วางเงื่อนไขสัญชาติ ผู้เสียหาย คำร้องขอ และฐานะเจ้าพนักงานสำหรับความผิดประเภทอื่น
การใช้เขตอำนาจนอกอาณาเขตต้องตรวจทั้งฐานความผิด สถานที่กระทำ สถานที่เกิดผล สัญชาติ คำร้องของผู้เสียหายหรือรัฐบาลต่างประเทศ และการดำเนินคดีในต่างประเทศ หลักห้ามดำเนินคดีซ้ำหรือการคำนวณโทษที่รับมาแล้วอาจเกี่ยวข้อง จึงไม่สรุปจากเพียงการเข้าถึงข้อมูลผ่านระบบคอมพิวเตอร์ในไทย. มาตรา 1 นิยามถ้อยคำที่ใช้ทั่วประมวล เช่น โดยทุจริต ทางสาธารณะ สาธารณสถาน เคหสถาน อาวุธ เอกสาร เอกสารราชการ บัตรอิเล็กทรอนิกส์ หนังสือเดินทาง และเจ้าพนักงาน นิยามเป็นส่วนหนึ่งขององค์ประกอบความผิด การวินิจฉัยจึงต้องเทียบข้อเท็จจริงกับคำจำกัดความ ไม่ใช้ความหมายภาษาทั่วไปแทนโดยอัตโนมัติ
คำว่าโดยทุจริตหมายถึงการแสวงหาประโยชน์ที่มิควรได้โดยชอบด้วยกฎหมายสำหรับตนเองหรือผู้อื่น และปรากฏเป็นเจตนาพิเศษในความผิดทรัพย์หลายฐาน ส่วนเจ้าพนักงานครอบคลุมบุคคลที่กฎหมายบัญญัติให้เป็นหรือแต่งตั้งตามกฎหมายให้ปฏิบัติหน้าที่ราชการ ไม่ว่าจะประจำหรือชั่วคราวและมีค่าตอบแทนหรือไม่. ฉบับที่ 30 พ.ศ. 2568 แก้มาตรา 1 (18) เรื่องกระทำชำเราและเพิ่มมาตรา 1 (19) เรื่องคุกคามทางเพศ นิยามใหม่ครอบคลุมบุคคลทุกเพศ รูปแบบการกระทำทางกาย วาจา ท่าทาง การสื่อสาร การเฝ้าดู การติดตาม และการกระทำผ่านระบบคอมพิวเตอร์หรืออุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ตามองค์ประกอบที่บัญญัติ
มาตรา 18 กำหนดโทษห้าประเภท ได้แก่ ประหารชีวิต จำคุก กักขัง ปรับ และริบทรัพย์สิน การเลือกและกำหนดโทษต้องอยู่ภายในกรอบของบทความผิดและบททั่วไป โทษอาญาแตกต่างจากมาตรการทางปกครอง ความรับผิดทางแพ่ง และวิธีการเพื่อความปลอดภัย แม้ข้อเท็จจริงเดียวอาจก่อผลหลายระบบ. วิธีการเพื่อความปลอดภัยตามมาตรา 39 ประกอบด้วยกักกัน ห้ามเข้าเขตกำหนด เรียกประกันทัณฑ์บน คุมตัวไว้ในสถานพยาบาล และห้ามประกอบอาชีพบางอย่าง วิธีเหล่านี้มุ่งป้องกันอันตรายในอนาคตและใช้ได้เมื่อครบเงื่อนไขเฉพาะ มิใช่โทษเพิ่มเติมที่ศาลกำหนดได้โดยปราศจากบทบัญญัติ
การประหารชีวิตและจำคุกกระทบเสรีภาพสูงสุด จึงต้องใช้ตามกฎหมายและกระบวนการที่เคร่งครัด การกักขังเป็นโทษคนละประเภทกับการควบคุมระหว่างคดี ส่วนการริบอาจเป็นทั้งโทษและมาตรการเกี่ยวกับทรัพย์ตามฐานกฎหมาย การระบุชื่อผลทางกฎหมายให้ถูกมีความสำคัญต่ออำนาจศาลและสิทธิอุทธรณ์
โทษปรับ การบังคับค่าปรับ และการริบทรัพย์
โทษปรับกำหนดภาระชำระเงินตามคำพิพากษา เมื่อไม่ชำระ กฎหมายเปิดกลไกยึดทรัพย์ ใช้สิทธิเรียกร้อง กักขังแทนค่าปรับ หรือทำงานบริการสังคมหรือสาธารณประโยชน์ตามเงื่อนไข การเลือกวิธีต้องพิจารณาฐานะ ความสามารถชำระ และความได้สัดส่วน มิให้ความยากจนทำให้การลงโทษหนักขึ้นโดยไม่จำเป็น. การกักขังแทนค่าปรับคำนวณตามอัตราและเพดานที่กฎหมายกำหนด ศาลอาจพิจารณาคำร้องทำงานบริการสังคมหรือสาธารณประโยชน์แทนค่าปรับ โดยประเมินอายุ สุขภาพ อาชีพ ภาระครอบครัว และประโยชน์สาธารณะ การไม่ชำระค่าปรับจึงไม่แปรเป็นจำคุกโดยอัตโนมัติทุกกรณี
ทรัพย์ที่กฎหมายบัญญัติว่าผู้ใดทำหรือมีไว้เป็นความผิดต้องริบ และศาลอาจริบทรัพย์ที่ใช้หรือมีไว้เพื่อใช้กระทำความผิดหรือได้มาโดยการกระทำความผิดตามเงื่อนไข สิทธิของเจ้าของโดยสุจริตต้องได้รับการพิจารณา การริบทรัพย์เฉพาะกฎหมายอื่นอาจมีหลักภาระพิสูจน์และกระบวนการต่างจากประมวล. มาตรา 59 กำหนดว่าบุคคลรับผิดทางอาญาเมื่อกระทำโดยเจตนา เว้นแต่กฎหมายบัญญัติให้รับผิดเมื่อประมาทหรือแม้ไม่มีเจตนา การกระทำรวมถึงการเคลื่อนไหวร่างกายโดยรู้สำนึก และการงดเว้นเมื่อบุคคลมีหน้าที่ต้องกระทำเพื่อป้องกันผล หน้าที่อาจเกิดจากกฎหมาย สัญญา การกระทำก่อนหน้า หรือความสัมพันธ์ที่กฎหมายรับรอง
ความผิดที่ต้องมีผลสำเร็จจำเป็นต้องพิสูจน์ความสัมพันธ์ระหว่างการกระทำกับผลตามหลักเหตุที่เหมาะสมและบทบัญญัติเฉพาะ การมีหลายสาเหตุไม่ตัดความรับผิดหากการกระทำยังเป็นเหตุสำคัญ แต่เหตุแทรกแซงที่ผิดปกติอาจกระทบการผูกผล การวินิจฉัยต้องแยกองค์ประกอบการกระทำ ผล และเหตุเพิ่มโทษออกจากกัน. มาตรา 63 กำหนดหลักเกี่ยวกับผลที่ทำให้ผู้กระทำต้องรับโทษหนักขึ้น โดยผลนั้นต้องเป็นผลธรรมดาที่ย่อมเกิดขึ้นได้ การบัญญัติผลหนักมิได้ทำให้ละเว้นการพิสูจน์เหตุและความคาดหมายตามกฎหมาย การใช้ถ้อยคำว่าผลเกิดภายหลังการกระทำจึงยังไม่เพียงพอที่จะผูกความรับผิดทั้งหมด
เจตนาตามมาตรา 59 มีทั้งประสงค์ต่อผลและเล็งเห็นผล ผู้กระทำต้องรู้ข้อเท็จจริงอันเป็นองค์ประกอบของความผิด ความไม่แน่นอนของผลไม่ตัดเจตนาเมื่อเล็งเห็นได้ว่าผลจะเกิดและยอมรับ ส่วนแรงจูงใจเป็นเหตุผลเบื้องหลังและไม่เท่ากับเจตนา แม้อาจใช้ประกอบการพิสูจน์หรือกำหนดโทษ. ประมาทหมายถึงการกระทำโดยปราศจากความระมัดระวังซึ่งบุคคลในภาวะเช่นนั้นจักต้องมีตามวิสัยและพฤติการณ์ และผู้กระทำอาจใช้ความระมัดระวังได้แต่หาได้ใช้เพียงพอไม่ ความรับผิดโดยประมาทเกิดเฉพาะเมื่อบทกฎหมายบัญญัติ ต้องประเมินมาตรฐานตามบทบาท ความรู้ ความเสี่ยง และสภาวะแวดล้อมจริง
ความผิดบางฐานต้องมีเจตนาพิเศษ เช่น โดยทุจริต เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลง หรือเพื่อสนองความใคร่ โจทก์ต้องพิสูจน์จุดมุ่งหมายเพิ่มเติมจากเจตนาทั่วไป การมีผลประโยชน์หรือผลลัพธ์สอดคล้องกับเจตนาพิเศษเป็นพยานแวดล้อมได้ แต่ไม่ทดแทนการพิสูจน์องค์ประกอบภายในทั้งหมด. มาตรา 62 กำหนดว่าข้อเท็จจริงใดหากมีอยู่จริงจะทำให้การกระทำไม่เป็นความผิด ไม่ต้องรับโทษ หรือได้รับโทษน้อยลง ผู้กระทำย่อมได้รับประโยชน์จากความสำคัญผิดในข้อเท็จจริงนั้นตามเงื่อนไข หากความสำคัญผิดเกิดจากประมาทและมีกฎหมายลงโทษการกระทำโดยประมาท อาจยังต้องรับผิดในฐานประมาท
ความสำคัญผิดต้องเกี่ยวกับข้อเท็จจริง มิใช่เพียงตีความกฎหมายผิด การพิสูจน์พิจารณาสิ่งที่ผู้กระทำรับรู้ในขณะกระทำ แหล่งข้อมูล เหตุที่เชื่อ และพฤติการณ์ภายนอก การกล่าวภายหลังว่าไม่รู้ข้อเท็จจริงไม่เพียงพอเมื่อพยานแสดงว่ารู้หรือเล็งเห็นองค์ประกอบนั้น. มาตรา 64 วางหลักว่าบุคคลจะแก้ตัวว่าไม่รู้กฎหมายเพื่อให้พ้นความรับผิดไม่ได้ แต่ถ้าศาลเห็นว่าตามสภาพและพฤติการณ์ผู้กระทำอาจไม่รู้ว่ากฎหมายบัญญัติเป็นความผิด ศาลอาจอนุญาตให้นำพยานและลงโทษน้อยกว่าที่กฎหมายกำหนดเพียงใดก็ได้ หลักนี้เป็นดุลพินิจลดโทษ มิใช่เหตุยกเว้นทั่วไป
มาตรา 65 ยกเว้นโทษแก่ผู้ที่ไม่สามารถรู้ผิดชอบหรือไม่สามารถบังคับตนเองได้เพราะจิตบกพร่อง โรคจิต หรือจิตฟั่นเฟือนในขณะกระทำ หากความสามารถเพียงลดลงแต่ยังมีอยู่ ศาลอาจลงโทษน้อยกว่าที่กฎหมายกำหนด การประเมินจึงมุ่งสภาพจิตขณะเกิดเหตุ ไม่ใช่เพียงชื่อการวินิจฉัยโรคก่อนหรือหลัง. รายงานแพทย์เป็นพยานสำคัญแต่ศาลต้องพิจารณาพฤติการณ์ก่อน ระหว่าง และหลังการกระทำ ความสามารถวางแผน ปกปิด หลบหนี หรือเข้าใจผลร่วมด้วย การเจ็บป่วยทางจิตไม่ทำให้พ้นผิดอัตโนมัติ และการไม่มีประวัติรักษาไม่ตัดภาวะที่อาจมีจริง
มาตรา 66 ไม่ให้ความมึนเมาเป็นข้อแก้ตัว เว้นแต่มึนเมาโดยไม่รู้ว่าของนั้นทำให้มึนเมาหรือถูกขืนใจให้เสพ และถึงขั้นไม่รู้ผิดชอบหรือบังคับตนไม่ได้ หากความสามารถลดลง ศาลอาจลดโทษ การเสพโดยสมัครใจจึงไม่สร้างเหตุยกเว้นแม้ภายหลังควบคุมตนได้ยาก
เนื้อหาสรุปนี้จัดทำขึ้นเพื่อการศึกษาส่วนบุคคล ห้ามคัดลอก ทำซ้ำ หรือนำไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางการค้าโดยไม่ได้รับอนุญาต