พระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. 2528

ตัวบทหลักคือพระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. 2528 จำนวน 89 มาตรา มี 10 หมวดและบทเฉพาะกาล ใช้บังคับเมื่อพ้นเก้าสิบวันนับแต่ประกาศ เนื้อหาตรวจจากไฟล์พระราชบัญญัติที่สภาทนายความเผยแพร่โดยตรง. มรรยาทรายละเอียดอยู่ในข้อบังคับสภาทนายความว่าด้วยมรรยาททนายความ พ.ศ. 2529 ซึ่งออกตามมาตรา 27 (3) (จ) และมาตรา 51 โดยผ่านกลไกเห็นชอบตามพระราชบัญญัติ จึงต้องอ่านพระราชบัญญัติและข้อบังคับคู่กัน. ข้อบังคับมรรยาทถูกแก้โดยฉบับที่ 2 พ.ศ. 2566 ซึ่งแทนความในข้อ 20 (2) เรื่องการแต่งกายทนายความหญิง และฉบับที่ 3 พ.ศ. 2568 ซึ่งประกาศราชกิจจานุเบกษา 17 มีนาคม 2569 เพิ่มข้อ 20 (5) เรื่องผู้มีอัตลักษณ์ทางเพศหรือเพศสภาพไม่ตรงกับเพศโดยกำเนิด

จากบัญชีกฎหมายทางการของสภาทนายความที่ตรวจ ณ วันจัดทำ ยังพบพระราชบัญญัติหลัก พ.ศ. 2528 เป็นฉบับใช้บังคับ ส่วนการประชุมปรับปรุงร่างพระราชบัญญัติในปี 2568–2569 ยังไม่ใช่กฎหมายที่ประกาศใช้ ห้ามนำข้อเสนอในร่างมาแทนตัวบทปัจจุบัน. เหตุผลท้ายพระราชบัญญัติชี้ว่ากฎหมายเดิมใช้มานานและควรปรับระบบควบคุมกับส่งเสริมวิชาชีพ จึงให้มีสภาทนายความควบคุมมรรยาท จัดสวัสดิการ และสร้างกลไกช่วยเหลือประชาชนผู้ยากไร้โดยตรง. ทนายความทำหน้าที่เพื่อประโยชน์ลูกความ แต่ไม่ใช่ผู้ทำทุกสิ่งที่ลูกความขอ หน้าที่ต่อลูกความอยู่ภายใต้ความจริง ความสุจริต ศักดิ์ศรีวิชาชีพ และความเป็นธรรมของกระบวนศาล การใช้เอกสารเท็จไม่กลายเป็นชอบเพราะช่วยลูกความ

การกำกับวิชาชีพจึงมีทั้งประตูเข้า ได้แก่ คุณสมบัติ การฝึกอบรม และใบอนุญาต กับการกำกับระหว่างประกอบวิชาชีพ ได้แก่ มรรยาท กระบวนสอบ และโทษ รวมทั้งช่องอุทธรณ์เพื่อให้การใช้อำนาจตรวจสอบได้. เป้าหมายไม่ได้ลงโทษทุกความผิดพลาดเท่ากัน พระราชบัญญัติมีโทษสามระดับและเปิดให้งดโทษโดยตักเตือนหรือทำทัณฑ์บนในความผิดเล็กน้อยครั้งแรกเมื่อมีเหตุสมควร แสดงหลักได้สัดส่วนแต่ไม่ลบองค์ประกอบความผิด. มาตรา 1 กำหนดชื่อกฎหมาย มาตรา 2 ให้ใช้เมื่อพ้นเก้าสิบวันนับแต่ประกาศ และมาตรา 3 ยกเลิกพระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. 2508 กับฉบับที่ 2 พ.ศ. 2514 พร้อมให้พระราชบัญญัตินี้แทนบทที่ขัดหรือแย้ง

มาตรา 4 นิยาม “ทนายความ” ว่า ผู้ที่สภาทนายความได้รับจดทะเบียนและออกใบอนุญาตให้เป็นทนายความ จึงต้องมีทั้งการจดทะเบียนและใบอนุญาต ไม่ใช่เพียงจบนิติศาสตร์ ผ่านอบรม หรือเคยมีใบอนุญาต. นิยามอื่นแยกสภานายกพิเศษ นายก กรรมการ คณะกรรมการ สมาชิก ข้อบังคับ ใบอนุญาต และรัฐมนตรี การตอบกรณีศึกษาอำนาจต้องใช้คำให้ตรง เช่น คณะกรรมการสภาทนายความต่างจากคณะกรรมการมรรยาททนายความ. มาตรา 5 ให้รัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรมรักษาการและออกกฎกระทรวงกำหนดค่าธรรมเนียมไม่เกินบัญชีท้ายกฎหมาย รวมทั้งกิจการอื่นเพื่อปฏิบัติการ กฎกระทรวงใช้ได้เมื่อประกาศราชกิจจานุเบกษา. มาตรา 6 ให้มีสภาทนายความ ประกอบด้วยคณะกรรมการและสมาชิก และให้เป็นนิติบุคคล จึงมีสิทธิหน้าที่ ทรัพย์สิน และการกระทำต่อบุคคลภายนอกตามกฎหมาย ไม่ใช่ส่วนราชการทั่วไป

วัตถุประสงค์มาตรา 7 มีห้าแกน: ส่งเสริมการศึกษาและวิชาชีพ ควบคุมมรรยาท ส่งเสริมความสามัคคีและเกียรติสมาชิก จัดสวัสดิการ และส่งเสริมช่วยเหลือแนะนำเผยแพร่ความรู้กฎหมายแก่ประชาชน. มาตรา 8 ให้อำนาจจดทะเบียนและออกใบอนุญาต และดำเนินการตามวัตถุประสงค์กับอำนาจที่พระราชบัญญัติกำหนด การออกข้อบังคับหรือคำสั่งจึงต้องย้อนกลับไปหาฐานอำนาจ ไม่ใช่อาศัยฐานะองค์กรวิชาชีพอย่างกว้างไร้ขอบเขต. เวลาอ่านข้อบังคับมรรยาทฉบับแก้ไข ต้องตรวจว่าอาศัยมาตรา 8 มาตรา 27 และมาตรา 51 รวมทั้งกลไกสภานายกพิเศษตามมาตรา 28 อย่างไร เพื่อแยกกฎที่มีผลบังคับจากข่าวหรือแนวปฏิบัติภายใน