พระราชบัญญัติระเบียบข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา พ.ศ. 2547 และที่แก้ไขเพิ่มเติม

คำว่า “ข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา” ครอบคลุมบุคคลที่ได้รับการบรรจุและแต่งตั้งตามระบบนี้และรับเงินเดือนจากงบประมาณในหน่วยงานการศึกษาที่กฎหมายกำหนด ภายในกลุ่มมีหน้าที่ต่างกัน ครูรับผิดชอบการเรียนการสอนและส่งเสริมการเรียนรู้ ผู้บริหารสถานศึกษาดูแลการดำเนินงานของสถานศึกษา ผู้บริหารการศึกษารับผิดชอบการบริหารนอกระดับสถานศึกษา และศึกษานิเทศก์ส่งเสริม สนับสนุน และพัฒนาการจัดการเรียนรู้ ความแตกต่างของหน้าที่เป็นฐานให้กำหนดคุณสมบัติ มาตรฐานตำแหน่ง ใบอนุญาตวิชาชีพ และเส้นทางความก้าวหน้าต่างกัน

การเป็นวิชาชีพควบคุมทำให้บางตำแหน่งต้องมีใบอนุญาตประกอบวิชาชีพ ได้แก่ ครู ผู้บริหารสถานศึกษา ผู้บริหารการศึกษา และศึกษานิเทศก์ ใบอนุญาตทำหน้าที่รับรองว่าผู้ปฏิบัติมีมาตรฐานและอยู่ภายใต้จรรยาบรรณของวิชาชีพ ขณะที่บุคลากรทางการศึกษาอื่นซึ่งสนับสนุนงานของสถานศึกษาหรือหน่วยงานการศึกษาอาจอยู่ในตำแหน่งที่ไม่ต้องมีใบอนุญาตตามลักษณะงาน การแบ่งนี้ไม่ใช่การจัดลำดับคุณค่าของบุคลากร แต่เป็นการผูกเงื่อนไขวิชาชีพกับหน้าที่ที่กฎหมายถือว่าต้องมีการควบคุมเฉพาะ

ระบบบริหารงานบุคคลทำงานเป็นวงจร เริ่มจากกำหนดกรอบอัตรากำลังและมาตรฐานตำแหน่ง รับบุคคลที่มีคุณสมบัติเข้าสู่ราชการ จัดวาง ย้าย หรือโอนให้เหมาะกับความจำเป็น ประเมินผลและพัฒนาเพื่อสร้างความก้าวหน้า กำหนดค่าตอบแทนให้สัมพันธ์กับตำแหน่งและวิทยฐานะ แล้วรักษาวินัยเพื่อคุ้มครองราชการ ผู้เรียน และประชาชน เมื่อมีคำสั่งกระทบสิทธิยังต้องมีกลไกอุทธรณ์หรือร้องทุกข์ วงจรจึงสร้างสมดุลระหว่างประสิทธิภาพของหน่วยงาน มาตรฐานวิชาชีพ และความเป็นธรรมต่อบุคคล

การอ่านกฎหมายนี้ให้เข้าใจต้องแยกสามชั้น ชั้นแรกคือหลักและองค์กรที่กำหนดมาตรฐาน ชั้นที่สองคือการใช้หลักเกณฑ์กับเหตุการณ์ในชีวิตราชการ และชั้นที่สามคือการตรวจสอบว่าผู้มีอำนาจดำเนินการถูกขั้นตอนหรือไม่ ตัวอย่างเช่น การมีคุณสมบัติไม่ได้ทำให้เกิดสิทธิแต่งตั้งโดยอัตโนมัติ เพราะยังต้องมีตำแหน่ง กรอบอัตรากำลัง และกระบวนการที่กำหนด หรือการพบพฤติการณ์น่าสงสัยไม่ได้หมายความว่าลงโทษได้ทันที เพราะต้องรวบรวมข้อเท็จจริง แจ้งข้อกล่าวหา และเปิดโอกาสให้ชี้แจง การเชื่อมสามชั้นนี้ช่วยไม่ให้จำถ้อยคำแยกส่วนจนใช้ผิดบริบท และทำให้ตรวจได้ว่าผลแต่ละเรื่องเกิดจากหลักใด ข้อเท็จจริงใด และองค์กรใดเป็นผู้รับผิดชอบ