สารบัญ6 หัวข้อหลัก
บทที่ 1 สถานะทางกฎหมายของข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์
กฎหมายว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์วางหลักให้การติดต่อหรือการทำนิติกรรมไม่สูญเสียผลทางกฎหมายเพียงเพราะใช้ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์เป็นสื่อ จุดตั้งต้นจึงมิใช่การสร้างสิทธิชนิดใหม่ แต่เป็นการทำให้กติกาเดิมเรื่องหนังสือ ลายมือชื่อ ต้นฉบับ และพยานหลักฐานใช้ได้กับเทคโนโลยีที่เปลี่ยนแปลง กฎหมายใช้กับธุรกรรมทางแพ่งและพาณิชย์ เว้นแต่มีพระราชกฤษฎีกากำหนดยกเว้น และไม่ตัดทอนการคุ้มครองผู้บริโภคตามกฎหมายอื่น หลักนี้ทำให้เอกสารดิจิทัล สัญญาที่ทำผ่านระบบ และการสื่อสารระหว่างคู่กรณีมีฐานรับรองเดียวกับกิจกรรมที่ทำบนกระดาษ เมื่อองค์ประกอบด้านการเข้าถึง ความครบถ้วน และความน่าเชื่อถือเป็นไปตามเงื่อนไข
“ธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์” หมายถึงกิจกรรมที่กระทำขึ้นโดยใช้วิธีการทางอิเล็กทรอนิกส์ทั้งหมดหรือบางส่วน ส่วน “ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์” ครอบคลุมข้อความที่สร้าง ส่ง รับ เก็บรักษา หรือประมวลด้วยวิธีดังกล่าว ไม่ว่าจะเป็นการแลกเปลี่ยนข้อมูล จดหมายอิเล็กทรอนิกส์ โทรเลข โทรพิมพ์ หรือโทรสาร ภายในระบบยังต้องแยกผู้ส่ง ผู้รับ และคนกลางออกจากกัน ผู้ส่งคือบุคคลซึ่งข้อมูลถูกส่งในนามของตน ผู้รับคือบุคคลที่ผู้ส่งประสงค์ให้ได้รับ ส่วนคนกลางเป็นผู้ส่งต่อ รับแทน หรือให้บริการเกี่ยวกับการเก็บรักษา ความต่างนี้มีผลต่อการระบุเจ้าของข้อความ เวลาที่ข้อมูลออกจากการควบคุม และหน้าที่ของแต่ละฝ่ายเมื่อเกิดข้อขัดข้อง
ระบบสารสนเทศหมายถึงกระบวนการสำหรับสร้าง ส่ง รับ เก็บรักษา หรือประมวลผลข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ ขณะที่การพิสูจน์ตัวตนเป็นกระบวนการรวบรวมและตรวจสอบข้อมูลเชื่อมโยงบุคคลกับอัตลักษณ์หนึ่ง ส่วนการยืนยันตัวตนเป็นการตรวจสอบเพื่อให้เชื่อมั่นว่าผู้ใช้อัตลักษณ์นั้นเป็นเจ้าของจริง คำทั้งสามเชื่อมกันเป็นลำดับจากโครงสร้างที่จัดการข้อมูล ไปสู่การสร้างความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลกับข้อมูลระบุตัว และการตรวจผู้ที่กลับมาใช้สิทธิภายใต้อัตลักษณ์นั้น หากไม่แยกขั้นตอนนี้ การพูดว่าระบบ “รู้จักผู้ใช้” ย่อมคลุมเครือ เพราะอาจหมายถึงเพียงมีชื่อบัญชี หรืออาจหมายถึงผ่านการตรวจสอบที่น่าเชื่อถือแล้วก็ได้
หลักไม่เลือกปฏิบัติต่อรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ห้ามปฏิเสธผลผูกพันหรือการบังคับใช้เพียงเพราะข้อความอยู่ในรูปข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ แม้ข้อมูลบางส่วนมิได้อยู่ในข้อความเดียวกัน แต่มีการอ้างถึงและสามารถเข้าถึงเพื่อนำกลับมาใช้ได้ ข้อมูลที่อ้างถึงนั้นย่อมประกอบเป็นส่วนหนึ่งได้ คู่กรณียังอาจตกลงเปลี่ยนแปลงหลักบางประการเกี่ยวกับการทำสัญญา การติดต่อสื่อสาร ลายมือชื่อ และใบรับรองได้ในขอบเขตที่กฎหมายเปิดไว้ กติกาจึงรักษาเสรีภาพในการออกแบบวิธีทำธุรกรรม ขณะเดียวกันยังมีเกณฑ์ขั้นต่ำเพื่อให้ศาล หน่วยงาน และบุคคลภายนอกตรวจสอบผลของข้อมูลได้
| ข้อกำหนดทางกฎหมาย | เกณฑ์ในรูปอิเล็กทรอนิกส์ |
|---|---|
| หนังสือ | เข้าถึงและนำกลับมาใช้ได้โดยความหมายไม่เปลี่ยน |
| ลายมือชื่อ | ระบุตัวบุคคล แสดงเจตนา และใช้วิธีที่น่าเชื่อถือหรือพิสูจน์ได้ |
| ต้นฉบับ | รักษาความครบถ้วนตั้งแต่สร้างเสร็จและนำมาแสดงภายหลังได้ |
| การเก็บรักษา | คงเนื้อหา รูปแบบที่แสดงได้ตรง และรายละเอียดต้นทาง ปลายทาง วันกับเวลาเท่าที่มี |
| พยานหลักฐาน | รับฟังได้โดยไม่ปฏิเสธเพราะรูปแบบ แล้วชั่งน้ำหนักจากกระบวนการสร้าง เก็บ และสื่อสาร |
เมื่อกฎหมายกำหนดให้การใดต้องทำเป็นหนังสือ ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ทำหน้าที่แทนได้หากเข้าถึงและนำกลับมาใช้ได้โดยความหมายไม่เปลี่ยน หากต้องติดอากรแสตมป์หรือดำเนินการในทำนองเดียวกัน ก็อาจทำด้วยวิธีอิเล็กทรอนิกส์ตามหลักเกณฑ์ของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง การรับรองนี้ไม่ได้หมายความว่าไฟล์ทุกชนิดเชื่อถือได้เท่ากัน ผลทางกฎหมายของรูปแบบเป็นคำถามชั้นแรก ส่วนความครบถ้วน การระบุตัวผู้เกี่ยวข้อง และความน่าเชื่อถือของวิธีสร้างหรือเก็บรักษาเป็นคำถามชั้นต่อมา ลำดับการพิจารณาที่ถูกจึงเริ่มจากยอมรับรูปแบบ แล้วตรวจว่าแต่ละข้อกำหนดซึ่งกระดาษเคยทำหน้าที่แทนนั้นได้รับการทดแทนอย่างเพียงพอหรือไม่
บทที่ 2 ลายมือชื่อ ต้นฉบับ และพยานหลักฐาน
ข้อกำหนดเรื่องลายมือชื่อมีหน้าที่สองประการ คือระบุตัวเจ้าของลายมือชื่อและแสดงว่าเจ้าของยอมรับข้อความที่เกี่ยวข้อง วิธีอิเล็กทรอนิกส์จึงใช้แทนลายมือชื่อได้เมื่อสามารถระบุบุคคลและแสดงเจตนาของบุคคลต่อข้อมูลนั้น อีกทั้งวิธีที่ใช้ต้องน่าเชื่อถือเหมาะกับวัตถุประสงค์และพฤติการณ์ หรือสามารถพิสูจน์ตัวบุคคลกับเจตนาได้ด้วยวิธีนั้นเองหรือด้วยพยานหลักฐานอื่น กฎหมายจึงไม่ผูกความสมบูรณ์ไว้กับเทคโนโลยีประเภทเดียว หลักเดียวกันนำไปใช้กับตราประทับอิเล็กทรอนิกส์ของนิติบุคคลโดยอนุโลม ทำให้ต้องพิจารณาทั้งผู้ควบคุมวิธีลงนาม เจตนาที่แสดง และความสัมพันธ์ระหว่างลายมือชื่อกับข้อความ
ลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ที่เชื่อถือได้มีคุณลักษณะต่อเนื่องกัน คือข้อมูลสำหรับสร้างลายมือชื่อเชื่อมโยงไปยังเจ้าของโดยเฉพาะ อยู่ภายใต้การควบคุมของเจ้าของในขณะสร้าง สามารถตรวจพบการเปลี่ยนแปลงของลายมือชื่อภายหลังได้ และเมื่อวัตถุประสงค์ของลายมือชื่อรวมถึงการรับรองความครบถ้วนของข้อความ ต้องตรวจพบการเปลี่ยนแปลงของข้อความภายหลังได้ด้วย คุณลักษณะเหล่านี้สร้างข้อสันนิษฐานเรื่องความน่าเชื่อถือ แต่ไม่ปิดทางพิสูจน์ด้วยวิธีอื่น คู่กรณีจึงอาจใช้หลักฐานแวดล้อม ขั้นตอนควบคุม หรือข้อมูลทางเทคนิคแสดงว่าวิธีของตนน่าเชื่อถือ หรือแสดงว่าวิธีซึ่งดูเหมือนครบเงื่อนไขกลับมีจุดบกพร่องในกรณีเฉพาะก็ได้
ข้อกำหนดให้แสดงหรือเก็บรักษาข้อมูลในสภาพเดิมมิได้บังคับว่าต้องเป็นสื่อหรือไฟล์เดียวกับวันที่สร้าง แต่ต้องมีหลักประกันที่น่าเชื่อถือว่าข้อมูลยังครบถ้วนตั้งแต่เวลาที่สร้างเสร็จ และสามารถนำมาแสดงได้ในภายหลัง ความครบถ้วนยอมรับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดตามปกติของการสื่อสาร การเก็บรักษา หรือการแสดงผลได้ หากไม่ทำให้สาระสำคัญเปลี่ยน การประเมินความน่าเชื่อถือพิจารณาวัตถุประสงค์ของการสร้างข้อมูลและพฤติการณ์ที่เกี่ยวข้อง ส่วนสิ่งพิมพ์ออกจากข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ซึ่งมีการรับรองตามหลักเกณฑ์สามารถใช้แทนต้นฉบับได้ จึงต้องเก็บสายสัมพันธ์ระหว่างข้อมูลในระบบกับเอกสารที่นำออกมาแสดงให้ตรวจสอบย้อนกลับได้
การเก็บรักษาข้อมูลต้องทำให้ข้อมูลยังเข้าถึงและนำกลับมาใช้ได้โดยความหมายไม่เปลี่ยน เก็บในรูปแบบที่สร้าง ส่ง หรือรับ หรือในรูปแบบที่แสดงข้อความได้ตรงกับรูปเดิม และเก็บรายละเอียดที่ช่วยระบุต้นทาง ปลายทาง วัน และเวลาของการส่งหรือรับเท่าที่มีอยู่ ข้อมูลที่มีหน้าที่เพียงช่วยส่งผ่านโดยคนกลางไม่จำเป็นต้องเก็บเสมอไป หลักเดียวกันเปิดให้แปลงเอกสารกระดาษเป็นข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ภายใต้หลักเกณฑ์ที่รับรองความถูกต้อง การจัดเก็บจึงมิใช่เพียงสำรองไฟล์ไว้ แต่ต้องรักษาความหมาย บริบท และหลักฐานกำกับให้มากพอที่ผู้ตรวจสอบภายหลังจะเข้าใจว่าข้อมูลมาจากที่ใดและเปลี่ยนแปลงหรือไม่
ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ไม่อาจถูกปฏิเสธการรับฟังเป็นพยานหลักฐานเพียงเพราะเป็นข้อมูลชนิดนั้น หรือเพราะไม่ได้อยู่ในรูปต้นฉบับ น้ำหนักของหลักฐานขึ้นกับความน่าเชื่อถือของวิธีสร้าง เก็บรักษา และสื่อสาร วิธีรักษาความครบถ้วน วิธีระบุตัวผู้ส่ง และพฤติการณ์อื่นประกอบ การยอมรับกับการให้น้ำหนักจึงเป็นคนละขั้น ศาลอาจรับข้อมูลเข้าสู่สำนวนแต่ให้น้ำหนักน้อย หากกระบวนการควบคุมอ่อนหรือมีช่องว่างของประวัติ ในทางกลับกัน ข้อมูลที่มีบันทึกเวลา การควบคุมสิทธิ การตรวจความเปลี่ยนแปลง และสายการเก็บรักษาชัดเจนย่อมอธิบายความน่าเชื่อถือได้ดีกว่า แม้ไม่ได้มีรูปลักษณ์เหมือนเอกสารกระดาษ
เนื้อหาสรุปนี้จัดทำขึ้นเพื่อการศึกษาส่วนบุคคล ห้ามคัดลอก ทำซ้ำ หรือนำไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางการค้าโดยไม่ได้รับอนุญาต