พระราชบัญญัติสถาบันอุดมศึกษาเอกชน พ.ศ. 2546 และที่แก้ไขเพิ่มเติม

เหตุผลของกฎหมายตั้งอยู่บนดุลยภาพสองด้าน ด้านหนึ่ง สถาบันเอกชนต้องมีอิสระในการพัฒนาระบบบริหาร มีความคล่องตัว และมีเสรีภาพทางวิชาการเพื่อสนองความต้องการของสังคมที่เปลี่ยนแปลง อีกด้านหนึ่ง การจัดการศึกษาระดับปริญญากระทบทั้งผู้เรียน ผู้ใช้บัณฑิต และความน่าเชื่อถือของระบบอุดมศึกษา รัฐจึงต้องกำกับ ติดตาม และประเมินคุณภาพด้วยมาตรฐานที่เชื่อมกับสถาบันของรัฐ ความเป็นเอกชนมิได้หมายถึงการพ้นจากมาตรฐานสาธารณะ แต่หมายถึงการมีพื้นที่ตัดสินใจภายใต้ใบอนุญาต การรับรองวิทยฐานะ และระบบตรวจสอบที่กฎหมายกำหนด

สถาบันอุดมศึกษาเอกชนมีฐานะเป็นทั้งสถานศึกษาและสถานวิจัย วัตถุประสงค์ครอบคลุมการให้การศึกษา การส่งเสริมวิชาการกับวิชาชีพชั้นสูง การสอน การวิจัย การบริการวิชาการแก่สังคม และการทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรมของชาติ ภารกิจเหล่านี้วางสถาบันไว้มากกว่าการเป็นผู้ขายหลักสูตร เพราะรายได้ ทรัพย์สิน บุคลากร และอำนาจบริหารต้องถูกใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางการศึกษา คำว่า “สถาบันอุดมศึกษาเอกชน” จึงหมายถึงสถานศึกษาของเอกชนที่ให้การศึกษาระดับปริญญาแก่บุคคลตั้งแต่หนึ่งคนขึ้นไป ส่วนสถาบันที่ตั้งขึ้นตามสนธิสัญญาหรือความตกลงระหว่างรัฐบาลไทยกับทบวงการชำนัญพิเศษแห่งสหประชาชาติอยู่นอกขอบเขตของกฎหมายนี้

รูปแบบสถาบันมีสามประเภท ได้แก่ มหาวิทยาลัย สถาบัน และวิทยาลัย โดยลักษณะของแต่ละประเภทเป็นไปตามกฎกระทรวง ชื่อภาษาไทยต้องใช้คำบอกประเภทนำหน้า ส่วนชื่อภาษาต่างประเทศใช้ได้เมื่อรัฐมนตรีอนุญาตตามคำแนะนำของคณะกรรมการ ผู้ที่ไม่ได้เป็นสถาบันตามกฎหมายห้ามใช้ถ้อยคำหรือภาษาต่างประเทศซึ่งทำให้ประชาชนเชื่อว่าเป็นมหาวิทยาลัย สถาบัน หรือวิทยาลัย หลักเรื่องชื่อจึงมิใช่พิธีการทางภาษา หากเป็นกลไกคุ้มครองประชาชนไม่ให้หลงเชื่อฐานะ อำนาจให้ปริญญา หรือการรับรองที่องค์กรนั้นไม่มี การเปลี่ยนชื่อหรือเปลี่ยนประเภทภายหลังก็ต้องได้รับอนุญาตเป็นหนังสือและประกาศในราชกิจจานุเบกษา

การจัดตั้งเริ่มจากใบอนุญาตของรัฐมนตรีโดยคำแนะนำของคณะกรรมการ ผู้ขอต้องยื่นโครงการจัดตั้ง ข้อกำหนดของสถาบัน และสาขาวิชาที่ประสงค์จะเปิดสอนไปพร้อมคำขอ เมื่อได้รับใบอนุญาตแล้ว สถาบันมีฐานะเป็นนิติบุคคลทันที และผู้รับใบอนุญาตทำหน้าที่ผู้แทนชั่วคราวจนมีการแต่งตั้งอธิการบดี จุดเปลี่ยนนี้สำคัญเพราะทำให้กิจการศึกษากลายเป็นองค์กรที่มีสิทธิ หน้าที่ และทรัพย์สินแยกจากตัวผู้ก่อตั้ง การเปิดสอนนอกสถานที่ตั้งทำได้ แต่รูปแบบ วิธีการ และการอนุญาตต้องเป็นไปตามกฎกระทรวง จึงเห็นลำดับตั้งแต่การรับรององค์กร การแยกตัวตนทางกฎหมาย ไปจนถึงการขยายการจัดการศึกษาภายใต้เงื่อนไขเดียวกัน