สารบัญ6 หัวข้อหลัก
- 1.บทที่ 1 กฎหมายแม่บทและแผนที่ของระบบคุมประพฤติ
- 2.บทที่ 2 คณะกรรมการ ผู้ปฏิบัติงาน และขอบอำนาจ
- 3.บทที่ 3 การสืบเสาะและพินิจจากคำสั่งถึงรายงาน
- 4.บทที่ 4 การคุมความประพฤติ แผนรายบุคคล และงานบริการสังคม
- 5.บทที่ 5 อำนาจศาล สิทธิโต้แย้ง และความยุติธรรมเชิงสมานฉันท์
- 6.บทที่ 6 การสงเคราะห์ เครือข่ายชุมชน ความลับ และบทเปลี่ยนผ่าน
บทที่ 1 กฎหมายแม่บทและแผนที่ของระบบคุมประพฤติ
พระราชบัญญัติคุมประพฤติ พ.ศ. 2559 วางระบบคุมประพฤติให้เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการยุติธรรมที่ทำงานได้ทั้งก่อนการพิจารณาคดี ระหว่างการพิจารณา และหลังคำพิพากษาหรือคำสั่ง กฎหมายประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 3 ตุลาคม 2559 และให้ใช้บังคับเมื่อพ้นหนึ่งร้อยแปดสิบวันนับแต่วันประกาศ พร้อมยกเลิกกฎหมายวิธีดำเนินการคุมความประพฤติตามประมวลกฎหมายอาญาฉบับเดิมและฉบับแก้ไข เหตุผลสำคัญมิใช่เพียงรวมงานธุรการไว้ที่กรมคุมประพฤติ แต่ต้องการให้การสืบเสาะ การควบคุมสอดส่อง การแก้ไขฟื้นฟู การสงเคราะห์ งานบริการสังคม และการมีส่วนร่วมของชุมชนอยู่ในกรอบอำนาจและมาตรฐานเดียวกัน
คำว่า “การคุมประพฤติ” ในกฎหมายมีความหมายกว้าง ครอบคลุมการสืบเสาะและพินิจ การคุมความประพฤติให้บุคคลปฏิบัติตามเงื่อนไขในคำสั่งหรือหนังสือแจ้งของศาลหรือเจ้าพนักงานผู้มีอำนาจ และการใช้มาตรการแก้ไขฟื้นฟูผู้กระทำผิด จึงไม่ควรตีความว่าการคุมประพฤติคือการไปรายงานตัวเป็นระยะเท่านั้น งานทุกช่วงเชื่อมด้วยข้อมูลรายบุคคล การประเมินความเสี่ยงและความต้องการ เงื่อนไขที่มีฐานกฎหมาย การช่วยให้ปฏิบัติตาม และการรายงานผลกลับไปยังผู้มีอำนาจตัดสินใจ เป้าหมายร่วมคือให้บุคคลกลับคืนสู่สังคม ลดการกระทำผิดซ้ำ และรักษาความปลอดภัยของสังคมโดยไม่ตัดการควบคุมทางกฎหมายออกจากการฟื้นฟู
“การสืบเสาะและพินิจ” เป็นการแสวงหารายละเอียดเกี่ยวกับบุคคล แล้วประมวลข้อเท็จจริง จัดทำรายงานและความเห็นเพื่อประกอบการพิจารณาของศาลหรือเจ้าพนักงานผู้มีอำนาจ ส่วน “การคุมความประพฤติ” เป็นการควบคุมและสอดส่องให้ผู้ถูกคุมความประพฤติปฏิบัติตามเงื่อนไข ความต่างนี้สำคัญเพราะช่วงแรกสร้างฐานข้อมูลและข้อเสนอสำหรับการตัดสินใจ ขณะที่ช่วงหลังนำคำสั่งไปสู่แผนปฏิบัติ ติดตาม ช่วยเหลือ และจัดการเมื่อพฤติการณ์เปลี่ยน การสืบเสาะจึงไม่ใช่คำพิพากษา และพนักงานคุมประพฤติไม่อาจสร้างเงื่อนไขใหม่แทนศาล เพียงกำหนดรายละเอียดในการปฏิบัติภายในกรอบที่ผู้มีอำนาจกำหนดไว้
เส้นทางเดียวของงานคุมประพฤติ
แต่ละช่วงมีหน้าที่ต่างกันและส่งข้อมูลต่อกัน โดยคำสั่งของศาลหรือเจ้าพนักงานผู้มีอำนาจเป็นกรอบของการดำเนินงานเฉพาะราย
- 1สืบเสาะและพินิจ
- 2คำสั่งและเงื่อนไข
- 3คุมความประพฤติ
- 4คืนสู่สังคม
บุคคลในระบบต้องแยกตามสถานะ “ผู้ถูกสืบเสาะและพินิจ” อาจเป็นผู้ต้องหา จำเลย นักโทษเด็ดขาด หรือบุคคลอื่นซึ่งกฎหมายกำหนดให้เข้าสู่กระบวนการรวบรวมข้อเท็จจริง ส่วน “ผู้ถูกคุมความประพฤติ” คือผู้ต้องหา จำเลย นักโทษเด็ดขาด หรือบุคคลอื่นที่ศาลหรือเจ้าพนักงานผู้มีอำนาจกำหนดเงื่อนไขให้อยู่ภายใต้การคุมความประพฤติ คนหนึ่งอาจเปลี่ยนสถานะตามช่วงของคดี แต่การมีข้อมูลอยู่ในสำนักงานไม่ทำให้เกิดอำนาจควบคุมโดยอัตโนมัติ ทุกการดำเนินการจึงต้องตรวจว่าบุคคลอยู่ในฐานะใด มีคำสั่งหรือกฎหมายใดรองรับ และวัตถุประสงค์ของการใช้ข้อมูลหรือมาตรการคืออะไร
รัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรมรักษาการตามกฎหมาย มีอำนาจแต่งตั้งและถอดถอนพนักงานคุมประพฤติ รวมทั้งออกกฎกระทรวง ระเบียบ และประกาศเพื่อกำหนดรายละเอียด โดยกฎหมายลำดับรองใช้บังคับเมื่อประกาศในราชกิจจานุเบกษา โครงสร้างนี้ทำให้พระราชบัญญัติเป็นกรอบแม่ ส่วนเรื่องเฉพาะ เช่น การจำแนก การใช้อุปกรณ์ติดตามตัว การตรวจสารเสพติด แผนคุมความประพฤติ งานบริการสังคม การสงเคราะห์ และบทบาทอาสาสมัคร ต้องตรวจบทให้อำนาจกับกฎหมายลำดับรองที่ตรงเรื่อง การปฏิบัติที่ชอบจึงเริ่มจากลำดับศักดิ์ของกฎหมายและคำสั่งเฉพาะราย มิใช่อาศัยคู่มือหรือความเคยชินแทนฐานอำนาจ
บทที่ 2 คณะกรรมการ ผู้ปฏิบัติงาน และขอบอำนาจ
คณะกรรมการคุมประพฤติเป็นกลไกระดับนโยบาย มีรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรมเป็นประธาน ปลัดกระทรวงยุติธรรมเป็นรองประธาน และเชื่อมหน่วยงานด้านสังคม การศึกษา ทหาร การจ้างงาน การปกครอง การแพทย์ การพัฒนาฝีมือแรงงาน เด็กและเยาวชน ราชทัณฑ์ สุขภาพจิต ยาเสพติด ตำรวจ ศาล อัยการ และวิชาชีพกฎหมายเข้าด้วยกัน นอกจากนี้ยังมีผู้ทรงคุณวุฒิจากกฎหมาย อาชญาวิทยา ทัณฑวิทยา การบริหารงานยุติธรรม สังคมศาสตร์ สังคมสงเคราะห์ จิตวิทยา จิตเวชศาสตร์ หรือด้านที่เป็นประโยชน์ อธิบดีกรมคุมประพฤติเป็นกรรมการและเลขานุการ โครงสร้างนี้สะท้อนว่างานคุมประพฤติต้องอาศัยการตัดสินใจแบบสหวิชาชีพ ไม่ใช่งานควบคุมของหน่วยเดียว
กรรมการผู้ทรงคุณวุฒิต้องมีสัญชาติไทย อายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี และไม่มีลักษณะต้องห้ามด้านการเมือง สถานะบุคคล คดีอาญา หรือประวัติวินัยตามที่กฎหมายกำหนด วาระดำรงตำแหน่งคราวละสามปี แต่งตั้งซ้ำได้แต่ติดต่อกันเกินสองวาระไม่ได้ และอาจพ้นจากตำแหน่งเมื่อเสียชีวิต ลาออก ขาดคุณสมบัติ หรือรัฐมนตรีให้ออกเพราะบกพร่อง ไม่สุจริต ประพฤติเสื่อมเสีย หรือหย่อนความสามารถ หลักวาระกับเหตุพ้นทำให้คณะกรรมการมีทั้งความต่อเนื่องและความรับผิด การแต่งตั้งและการประชุมยังเชื่อมกับหลักคณะกรรมการที่พิจารณาทางปกครอง เพื่อให้การดำเนินงานมีรูปแบบตรวจสอบได้
หน้าที่ของคณะกรรมการอยู่ที่กำหนดนโยบายและทิศทาง ให้คำแนะนำเรื่องกฎกระทรวง ระเบียบและประกาศ ให้คำปรึกษาแก่กรมหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง กำหนดมาตรฐานการทำงานของพนักงานคุมประพฤติ และเห็นชอบหลักสูตรฝึกอบรม คณะกรรมการอาจตั้งคณะอนุกรรมการหรือคณะทำงานเพื่อรับภารกิจที่มอบหมายได้ แต่การตั้งคณะย่อยไม่ทำให้อำนาจขยายเกินกฎหมาย เมื่อเทียบกับงานเฉพาะราย คณะกรรมการไม่ได้ทำหน้าที่แทนศาลในการกำหนดเงื่อนไข และไม่ได้แทนพนักงานคุมประพฤติในการสืบเสาะหรือสอดส่อง ความเข้าใจระดับอำนาจนี้ช่วยแยกนโยบาย มาตรฐาน และการปฏิบัติรายคดีออกจากกัน
พนักงานคุมประพฤติเป็นผู้ที่รัฐมนตรีแต่งตั้งและเป็นเจ้าพนักงานตามประมวลกฎหมายอาญา มีภารกิจตั้งแต่สืบเสาะ สอดส่อง ช่วยเหลือ ตักเตือน ให้การสงเคราะห์ กำหนดรายละเอียดการปฏิบัติตามเงื่อนไข ส่งตรวจสุขภาพหรือบำบัด จัดการข้อมูลเพื่อพิสูจน์บุคคล ใช้อุปกรณ์ติดตามเมื่อมีคำสั่ง เรียกเข้าอบรม จัดงานบริการสังคม ให้คำแนะนำแก่ผู้ดูแลเด็ก มอบหมายอาสาสมัคร และรายงานพฤติการณ์ต่อผู้มีอำนาจ อำนาจหลายอย่างกระทบสิทธิส่วนบุคคล จึงต้องผูกกับหน้าที่ วัตถุประสงค์ และเงื่อนไขที่พระราชบัญญัติหรือกฎหมายลำดับรองกำหนด การเป็นเจ้าพนักงานมิใช่ใบอนุญาตให้ทำทุกอย่างที่เห็นว่าสะดวก
อาสาสมัครคุมประพฤติได้รับการแต่งตั้งและถอดถอนโดยอธิบดี มีหน้าที่ช่วยพนักงานคุมประพฤติตามที่ได้รับมอบหมายและอยู่ภายใต้การกำกับ มิได้มีอำนาจตัดสินใจแทนเจ้าหน้าที่หรือศาล พนักงานและอาสาสมัครต้องแสดงบัตรประจำตัวต่อบุคคลที่เกี่ยวข้องเมื่อปฏิบัติหน้าที่ กรมต้องจัดการฝึกอบรมพนักงานก่อนเริ่มงานและเพิ่มทักษะอย่างต่อเนื่อง อีกทั้งต้องจัดหาล่ามโดยมิชักช้าเมื่อผู้เสียหาย ผู้ถูกสืบเสาะ ผู้ถูกคุมความประพฤติ ผู้รับการสงเคราะห์ หรือผู้เกี่ยวข้องไม่เข้าใจภาษาไทย ไม่ได้ยิน หรือสื่อความหมายไม่ได้ สิทธิในการสื่อสารจึงเป็นส่วนของกระบวนการที่เป็นธรรม ไม่ใช่ความช่วยเหลือตามอัธยาศัย
เนื้อหาสรุปนี้จัดทำขึ้นเพื่อการศึกษาส่วนบุคคล ห้ามคัดลอก ทำซ้ำ หรือนำไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางการค้าโดยไม่ได้รับอนุญาต