ยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี (พ.ศ. 2561-2580)

ข้อควรระวังสำคัญคือเอาแผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติฉบับแก้ไขเพิ่มเติมมาแทน “ยุทธศาสตร์ชาติ” ทั้งฉบับ สองเอกสารอยู่คนละระดับและมีรายละเอียดต่างกัน แม้ต้องสอดคล้องกันก็ตาม. รัฐธรรมนูญกำหนดให้รัฐจัดให้มียุทธศาสตร์ชาติเป็นเป้าหมายการพัฒนาประเทศอย่างยั่งยืนตามหลักธรรมาภิบาล เพื่อเป็นกรอบในการจัดทำแผนต่าง ๆ ให้สอดคล้องและบูรณาการกันจนเกิดพลังผลักดันร่วม. พระราชบัญญัติการจัดทำยุทธศาสตร์ชาติ พ.ศ. 2560 กำหนดกระบวนการจัดทำ การรับฟังความคิดเห็น การให้ความเห็นชอบ การประกาศใช้ การติดตาม และการทบทวน จึงไม่ใช่เพียงเอกสารเชิงนโยบายที่หน่วยงานเลือกทำหรือไม่ทำได้ตามสะดวก

แผนระดับรองและการจัดทำงบประมาณต้องเชื่อมเป้าหมายยุทธศาสตร์ผ่านแผนแม่บทและกลไกที่กฎหมายกำหนด การเขียนโครงการจึงต้องแสดง causal link ว่าผลของโครงการช่วยเป้าหมายใด ไม่ใช่เพียงใส่ชื่อด้านยุทธศาสตร์ไว้หน้าคำขอ. การทบทวนตามกฎหมายมีขั้นตอนและอำนาจเฉพาะ การเปลี่ยนบริบทโลกอาจเป็นเหตุให้พิจารณาแก้ไข แต่ยังต้องผ่านกระบวนการตามกฎหมายก่อนจึงเปลี่ยนฐานข้อสรุปของประเด็นได้. วิสัยทัศน์คือ “ประเทศไทยมีความมั่นคง มั่งคั่ง ยั่งยืน เป็นประเทศพัฒนาแล้ว ด้วยการพัฒนาตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง” และใช้คติพจน์ “มั่นคง มั่งคั่ง ยั่งยืน” เป็นแกนจำ

ความมั่นคงไม่ได้จำกัดที่การทหาร แต่รวมความปลอดภัย ชีวิตความเป็นอยู่ สถาบัน ระบบเศรษฐกิจ สังคม ทรัพยากร และความสามารถรับความเสี่ยง ความมั่งคั่งไม่ใช่รายได้รวมอย่างเดียว แต่ต้องมีศักยภาพแข่งขันและกระจายประโยชน์. ความยั่งยืนหมายถึงการพัฒนาที่สร้างผลต่อเนื่อง ไม่ทำลายฐานทรัพยากร ไม่ทิ้งคนบางกลุ่ม และปรับตัวต่อความเปลี่ยนแปลง ส่วนหลักเศรษฐกิจพอเพียงกำกับความพอประมาณ เหตุผล ภูมิคุ้มกัน ความรู้ และคุณธรรม. ตัวเลือกที่เร่งรายได้ระยะสั้นแต่เพิ่มความเปราะบาง ทำลายทรัพยากร หรือขยายความเหลื่อมล้ำจึงไม่สะท้อนวิสัยทัศน์ครบ แม้จะดูตรงคำว่า “มั่งคั่ง” เพียงด้านเดียว

เอกสารกำหนดเป้าหมายให้ประเทศชาติมั่นคง ประชาชนมีความสุข เศรษฐกิจพัฒนาอย่างต่อเนื่อง สังคมเป็นธรรม และฐานทรัพยากรธรรมชาติยั่งยืน จึงเป็นกรอบที่รวมความมั่นคง เศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม. การประเมินข้อเสนอควรถามว่าใครได้ประโยชน์ ผลเกิดได้นานเพียงใด มีต้นทุนต่อกลุ่มอื่นหรือทรัพยากรหรือไม่ และระบบพร้อมรับความเสี่ยงแค่ไหน การเพิ่ม GDP โดยยอมให้ผลประโยชน์กระจุกตัวไม่ครบเป้าหมาย. คำว่าเศรษฐกิจพัฒนา “อย่างต่อเนื่อง” เน้นฐานผลิตภาพ นวัตกรรม ผู้ประกอบการ และเสถียรภาพ ไม่ใช่การกระตุ้นชั่วคราว ส่วนสังคมเป็นธรรมต้องดูโอกาส การเข้าถึง และการลดอุปสรรคจริงระหว่างกลุ่ม

กรณีพื้นที่หนึ่งได้รายได้เพิ่มแต่คนท้องถิ่นเสียทรัพยากรและไม่มีส่วนร่วม ต้องปรับรูปแบบผลประโยชน์ การกำกับ และการฟื้นฟู มิใช่สรุปว่าบรรลุยุทธศาสตร์เพราะตัวเลขเศรษฐกิจดีขึ้น. กรอบประเมินภาพรวมครอบคลุมความอยู่ดีมีสุขของคนและสังคมไทย ขีดความสามารถในการแข่งขัน การพัฒนาเศรษฐกิจและการกระจายรายได้ การพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ ความเท่าเทียมและความเสมอภาคของสังคม. อีกสองมิติคือความหลากหลายทางชีวภาพ คุณภาพสิ่งแวดล้อม และความยั่งยืนของทรัพยากรธรรมชาติ กับประสิทธิภาพการบริหารจัดการและการเข้าถึงการให้บริการของภาครัฐ รวมเป็นหกมิติประเมินผล. มิติประเมินผลไม่ใช่ชื่อยุทธศาสตร์หกด้านแบบคำต่อคำ บางมิติรวมหลายผล เช่นเศรษฐกิจต้องดูทั้งการแข่งขัน การขยายตัว และการกระจายรายได้ การจำเพียงจำนวนหกโดยไม่รู้เนื้อหาจะตกข้อควรระวังได้ง่าย

ประเด็นสถานการณ์มักให้ผลด้านหนึ่งดีแต่อีกด้านเสีย ให้ตอบโดยมองสมดุล เช่นรายได้โตแต่ช่องว่างรายได้กว้างขึ้นยังไม่พอ หรือบริการออนไลน์เพิ่มแต่กลุ่มเปราะบางเข้าไม่ถึงก็ยังไม่ผ่านมิติการเข้าถึง. หกด้านเรียงเป็น ความมั่นคง การสร้างความสามารถในการแข่งขัน การพัฒนาและเสริมสร้างศักยภาพทรัพยากรมนุษย์ การสร้างโอกาสและความเสมอภาคทางสังคม การสร้างการเติบโตบนคุณภาพชีวิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม และการปรับสมดุลและพัฒนาระบบการบริหารจัดการภาครัฐ. ถ้าแผนครอบคลุมการแข่งขัน คน ความเสมอภาค และสิ่งแวดล้อม แต่ไม่มีความมั่นคงกับระบบราชการ แผนนั้นขาดสอง “ด้านยุทธศาสตร์” จากหกด้าน ไม่ใช่ขาดตัวชี้วัดย่อยสองตัว

หนึ่งโครงการอาจเชื่อมหลายด้านได้ เช่นแพลตฟอร์มฝึกทักษะสีเขียวช่วยคน การแข่งขัน สิ่งแวดล้อม และภาครัฐ แต่ต้องเลือกเป้าหมายหลักจากปัญหาและผลโดยตรง แล้วระบุผลสนับสนุนด้านอื่นอย่างมีเหตุผล. การอ้างหลายด้านไม่ได้แปลว่าดีเสมอ หากไม่มีผลวัดหรือกลไกเชื่อม การจัดลำดับช่วยให้เจ้าภาพ งบประมาณ ตัวชี้วัด และความรับผิดชอบไม่กระจายจนไม่มีใครดูผลจริง. กรอบความสามารถในการแข่งขันใช้แนวคิดสามช่วง คือ “ต่อยอดอดีต” นำรากเหง้า อัตลักษณ์ วัฒนธรรม ภูมิปัญญา และทรัพยากรมาผสานเทคโนโลยีกับนวัตกรรม ไม่ใช่รักษาของเดิมแบบหยุดนิ่ง. “ปรับปัจจุบัน” พัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี ระบบข้อมูล กฎหมาย และสภาพแวดล้อมธุรกิจ เพื่อแก้คอขวดที่ทำให้ต้นทุนสูงหรือปรับตัวช้า

“สร้างคุณค่าใหม่ในอนาคต” มองโอกาสจากเทคโนโลยี คนรุ่นใหม่ รูปแบบธุรกิจ และความต้องการโลก แล้วสร้างฐานรายได้หรืออุตสาหกรรมใหม่โดยไม่ละทิ้งความเสี่ยงและความยั่งยืน. สินค้าชุมชนที่ใช้เรื่องราวท้องถิ่นร่วมกับมาตรฐาน การออกแบบ และช่องทางดิจิทัลเป็นตัวอย่างต่อยอดอดีต ขณะที่การทำสินค้าหน้าตาเดิมทุกพื้นที่เพื่อลดต้นทุนอาจทำลายจุดต่างและไม่ตอบกรอบนี้