สารบัญ7 หัวข้อหลัก
- 1.บทที่ 1 ระบบไต่สวนและกติกากลางของกระบวนพิจารณา
- 2.บทที่ 2 จากผู้มีสิทธิฟ้องสู่คำสั่งรับคดี
- 3.บทที่ 3 คำคู่ความและการแสวงหาข้อเท็จจริง
- 4.บทที่ 4 การกลั่นสำนวน พยานหลักฐาน และความคุ้มครองชั่วคราว
- 5.บทที่ 5 การจัดรูปคดี การนั่งพิจารณา และคำวินิจฉัย
- 6.บทที่ 6 ศาลปกครองสูงสุดและเส้นทางอุทธรณ์
- 7.บทที่ 7 การทำให้คำพิพากษาเกิดผลในทางปฏิบัติ
บทที่ 1 ระบบไต่สวนและกติกากลางของกระบวนพิจารณา
วิธีพิจารณาคดีปกครองตั้งอยู่บนระบบไต่สวน ศาลจึงมิได้เป็นเพียงผู้รับฟังสิ่งที่คู่กรณีนำเสนอ แต่มีหน้าที่จัดรูปประเด็น แสวงหาข้อเท็จจริง และเรียกพยานหลักฐานที่จำเป็นต่อการวินิจฉัย ความริเริ่มของศาลต้องดำเนินควบคู่กับความเป็นธรรม คู่กรณีผู้มีส่วนได้เสียต้องมีโอกาสตรวจทราบและโต้แย้งข้อมูลที่จะถูกใช้เป็นฐานตัดสิน หากกฎหมายจัดตั้งศาลปกครองและระเบียบมิได้วางวิธีไว้เฉพาะ ศาลดำเนินการตามหลักกฎหมายทั่วไปว่าด้วยวิธีพิจารณาคดีปกครอง หลักนี้ทำให้กระบวนพิจารณามีความยืดหยุ่นโดยไม่หลุดจากเป้าหมายเรื่องความเที่ยงธรรมและความรวดเร็ว
ระยะเวลาที่ระเบียบหรือศาลกำหนดมิใช่ข้อจำกัดแข็งตาย เมื่อมีเหตุสมควร ศาลย่นหรือขยายได้ตามความจำเป็นเพื่อประโยชน์แห่งความยุติธรรม ส่วนกระบวนพิจารณาที่ผิดระเบียบอาจถูกเพิกถอนทั้งหมดหรือบางส่วน แก้ไข หรือจัดการด้วยคำสั่งที่เหมาะสม คู่กรณีฝ่ายเสียหายยกข้อค้านได้ก่อนคำพิพากษาหรือคำสั่งชี้ขาด แต่ต้องยกภายในแปดวันนับแต่รู้เหตุ และต้องไม่ดำเนินกระบวนพิจารณาใหม่หรือให้สัตยาบันแก่ความผิดนั้นแล้ว การเพิกถอนขั้นตอนที่ผิดไม่ตัดสิทธิทำขั้นตอนเดิมใหม่ให้ถูกต้อง หากความผิดมิได้เกิดจากการละเลยกำหนดเวลาของคู่กรณีเอง
ศาลมีอำนาจวางข้อกำหนดแก่คู่กรณีหรือบุคคลที่อยู่ต่อหน้าเพื่อรักษาความเรียบร้อย ป้องกันการก่อความรำคาญ การประวิงคดี และการดำเนินการฟุ่มเฟือยเกินสมควร การฝ่าฝืนอาจเป็นการละเมิดอำนาจศาล กระบวนพิจารณา คำพิพากษา และคำสั่งที่ศาลจัดทำต้องใช้ภาษาไทย เอกสารภาษาต่างประเทศต้องมีคำแปลไทยตามที่ศาลเห็นจำเป็น คำขอหรือคำร้องโดยหลักทำเป็นหนังสือ หากศาลอนุญาตให้กล่าวด้วยวาจาต้องบันทึกไว้ในรายงานกระบวนพิจารณา และการไต่สวน การนั่งพิจารณา หรือการดำเนินการสำคัญทุกครั้งต้องมีรายงานรวมในสำนวนเพื่อรักษาร่องรอยของคดี
การยื่นเอกสารหรือพยานหลักฐานทำได้ด้วยตนเอง ผ่านผู้รับมอบฉันทะ หรือส่งทางไปรษณีย์ลงทะเบียน โดยกรณีไปรษณีย์ถือวันที่ส่งแก่เจ้าพนักงานไปรษณีย์เป็นวันยื่น การแจ้งหรือส่งเอกสารแก่คู่กรณีใช้การรับทราบโดยตรง ไปรษณีย์ลงทะเบียนตอบรับ หรือวิธีอื่นตามคำสั่งศาล หากใบตอบรับไม่ระบุวัน ให้ถือเมื่อครบเจ็ดวันนับแต่วันส่ง เว้นแต่พิสูจน์เป็นอย่างอื่นได้ และเมื่อผู้รับปฏิเสธหรือไม่พบตัว การวางหรือปิดเอกสารในที่เห็นง่ายต่อหน้าบุคคลตามที่ระเบียบกำหนดทำให้ถือว่าได้รับแจ้งในวันนั้น กติกาเหล่านี้ผูกสิทธิในการดำเนินคดีกับหลักฐานยืนยันการส่งที่ตรวจสอบย้อนหลังได้
เอกสารและพยานหลักฐานในสำนวนเปิดให้คู่กรณีขอตรวจ คัด หรือรับสำเนารับรองได้ เว้นแต่กฎหมายคุ้มครองมิให้เปิดเผย หรือศาลเห็นว่าจำเป็นต้องปกป้องการดำเนินงานของรัฐ บุคคลภายนอกผู้มีส่วนได้เสียและพยานมีสิทธิในขอบเขตที่ระเบียบรับรอง แต่เอกสารภายในซึ่งเจ้าหน้าที่ พนักงานคดี ตุลาการเจ้าของสำนวน ตุลาการผู้แถลงคดี หรือศาลจัดทำเพื่อใช้ภายในไม่อยู่ในสิทธิขอตรวจ หากสำนวนสูญหายหรือเสียหาย ศาลเรียกสำเนารับรอง สั่งพิจารณาใหม่ หรือใช้วิธีอื่นเพื่อความยุติธรรมได้ ทั้งการติดต่อระหว่างศาลและการเก็บสำนวนอาจใช้ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ตามความเหมาะสม ทำให้รูปแบบสื่อเปลี่ยนได้โดยหน้าที่รักษาความครบถ้วนของสำนวนยังคงเดิม
บทที่ 2 จากผู้มีสิทธิฟ้องสู่คำสั่งรับคดี
จุดเริ่มของคดีอยู่ที่ผู้มีสิทธิฟ้องตามรัฐธรรมนูญและกฎหมายจัดตั้งศาลปกครอง ผู้ไร้ความสามารถต้องดำเนินการตามกฎหมายแพ่งว่าด้วยความสามารถ ส่วนผู้เยาว์อายุไม่ต่ำกว่าสิบห้าปีอาจได้รับอนุญาตให้ฟ้องด้วยตนเองเมื่อศาลเห็นสมควร โดยศาลแจ้งผู้แทนโดยชอบธรรมและอาจกำหนดให้บุคคลดังกล่าวช่วยเหลือ การเสนอเรื่องของผู้ตรวจการแผ่นดินเมื่อเห็นว่ากฎหรือการกระทำของหน่วยงานทางปกครองหรือเจ้าหน้าที่ของรัฐไม่ชอบด้วยกฎหมายต้องทำเป็นคำฟ้องที่มีรายการตามกฎหมาย จึงเห็นได้ว่าระเบียบแยกความสามารถในการดำเนินคดีออกจากเนื้อหาแห่งสิทธิฟ้องและเปิดทางให้ศาลคุ้มครองผู้ที่ยังจัดการคดีได้ไม่เต็มที่
คำฟ้องต้องยื่นต่อศาลที่มีอำนาจและเขตอำนาจภายในกำหนดเวลา หากเคยยื่นต่อศาลอื่นซึ่งไม่รับเพราะไม่มีอำนาจ หรือถอนจากศาลนั้นเพื่อยื่นใหม่ต่อศาลปกครอง ระยะเวลาฟ้องสะดุดหยุดอยู่ตลอดช่วงที่คดีอยู่ในศาลเดิมตามเงื่อนไขของระเบียบ เนื้อหาคำฟ้องต้องทำเป็นหนังสือ ระบุข้อเท็จจริง เหตุแห่งการฟ้อง และคำขอ พร้อมพยานหลักฐานที่เกี่ยวข้อง หากเอกสารอยู่ในความครอบครองของหน่วยงาน เจ้าหน้าที่ หรือบุคคลอื่นจนแนบไม่ได้ ต้องบอกเหตุไว้ ผู้ฟ้องยังต้องเตรียมสำเนาคำฟ้องและหลักฐานรับรองถูกต้องตามจำนวนผู้ถูกฟ้องคดี เพื่อให้การแจ้งและการโต้แย้งเริ่มได้โดยไม่ติดขัด
| จุดตรวจ | ผลของการตรวจ |
|---|---|
| ผู้ฟ้องและความสามารถ | ต้องมีสิทธิฟ้องและดำเนินคดีได้เองหรือผ่านผู้แทนตามกฎหมาย |
| อำนาจ เขตอำนาจ และเวลา | ส่งไปศาลที่ถูกต้อง รักษาวันฟ้องเดิมได้ในกรณีที่ระเบียบกำหนด |
| รูปแบบและหลักฐาน | แก้ข้อบกพร่องที่แก้ได้ภายในเวลา หรือไม่รับเมื่อแก้ไม่ได้หรือไม่ดำเนินการ |
| ค่าธรรมเนียม | ชำระตามประเภทคดี หรือขอยกเว้นเมื่อเข้าเงื่อนไขและมีหลักฐาน |
พนักงานเจ้าหน้าที่ลงทะเบียนคดี ออกใบรับ และตรวจความสมบูรณ์ในเบื้องต้น ก่อนส่งให้อธิบดีจ่ายสำนวนแก่องค์คณะและแต่งตั้งตุลาการเจ้าของสำนวน หากข้อบกพร่องแก้ได้หรือค่าธรรมเนียมยังไม่ครบ ตุลาการเจ้าของสำนวนกำหนดให้แก้ไขหรือชำระภายในเวลา แต่ถ้าไม่แก้ ข้อบกพร่องแก้ไม่ได้ หรือคดีไม่อยู่ในอำนาจศาลปกครอง ย่อมเสนอองค์คณะไม่รับคำฟ้องและจำหน่ายคดี การยื่นคำฟ้องทำให้คดีอยู่ระหว่างพิจารณาตั้งแต่เวลายื่น และการเปลี่ยนแปลงภายหลังไม่ทำให้อำนาจศาลที่รับไว้สิ้นไป การตรวจจึงมิใช่การตัดสินข้อพิพาท แต่เป็นประตูคัดให้คดีเข้าสู่ศาลและกระบวนการที่ถูกต้อง
เมื่อพบว่าคดีอยู่ในอำนาจศาลปกครองสูงสุดหรืออยู่ในเขตของศาลปกครองชั้นต้นอื่น มีระบบส่งคำฟ้องและรับคดีต่อเนื่อง โดยถือวันยื่นต่อศาลแรกเป็นวันฟ้องต่อศาลที่รับโอน หากมีข้อหาหลายข้อ ศาลอาจไม่รับเฉพาะข้อหาที่อยู่นอกอำนาจแล้วพิจารณาส่วนที่เหลือ หรือรอผลจากศาลที่มีอำนาจเมื่อข้อหานั้นส่งผลต่อคดีหลัก สำหรับประเด็นเกี่ยวพันซึ่งจำเป็นต้องวินิจฉัยก่อน ศาลปกครองชั้นต้นอาจวินิจฉัยประเด็นในอำนาจศาลอื่นเพื่อให้ตัดสินประเด็นหลักได้ตามขอบที่ระเบียบรับรอง การจัดเขตอำนาจจึงพยายามรักษาทั้งความถูกต้องของศาลและความต่อเนื่องของสิทธิผู้ฟ้อง
คู่กรณีที่ไม่มีทรัพย์สินเพียงพอเสียค่าธรรมเนียม หรือหากต้องเสียแล้วจะเดือดร้อนเกินสมควร อาจขอยกเว้นค่าธรรมเนียมศาลทั้งหมดหรือบางส่วนพร้อมคำฟ้องหรือคำอุทธรณ์และเสนอหลักฐานเท่าที่ทำได้ ศาลไต่สวนหรือแสวงหาข้อเท็จจริงเพื่อพิจารณาทั้งฐานะของผู้ขอกับความเพียงพอของคดี หากให้ยกเว้นเพียงบางส่วนหรือยกคำขอ ผู้ขอเลือกยื่นคำร้องต่อศาลปกครองสูงสุดหรือชำระค่าธรรมเนียมภายในสิบห้าวัน การอนุญาตมีผลให้ไม่ต้องชำระส่วนที่ได้รับยกเว้นในการดำเนินกระบวนพิจารณาของศาลนั้น และเมื่อเคยได้รับยกเว้นในชั้นต้น การขอในชั้นอุทธรณ์ได้รับข้อสันนิษฐานต่อเนื่อง เว้นแต่มีเหตุแสดงว่าฐานะเปลี่ยนไป
เนื้อหาสรุปนี้จัดทำขึ้นเพื่อการศึกษาส่วนบุคคล ห้ามคัดลอก ทำซ้ำ หรือนำไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางการค้าโดยไม่ได้รับอนุญาต