หลักการภาษีอากรและประมวลรัษฎากร

วิธีอ่านกรณีศึกษาที่ปลอดภัยคือทำ tax matrix: ใครเป็นผู้มีหน้าที่ เกิดเหตุใด เมื่อใด ฐานคืออะไร มีข้อยกเว้นหรืออัตราศูนย์หรือไม่ ต้องออกเอกสารและยื่นแบบใด และจำนวนที่ถูกหักหรือนำส่งมีสถานะเป็นภาษีสุดท้ายหรือเครดิต หากข้อเท็จจริงยังไม่พอควรบอกสิ่งที่ต้องตรวจ ไม่เติมข้อเท็จจริงแทนกรณีศึกษา. ข้อควรระวังคือคิดว่าชำระภาษีหนึ่งชนิดแล้วปิดทุกเรื่อง ตัวอย่างบริษัทขายสินค้า ออกสัญญา และมีกำไรสุทธิ ต้อง แยกตรวจ VAT อากร และภาษีเงินได้ เพราะแต่ละชนิดมีฐาน เวลา เอกสาร และผู้รับผิดต่างกัน การวิเคราะห์รวมยอดครั้งเดียวทำให้ใช้กฎผิดหมวด

มาตรา 40 แบ่งเงินได้พึงประเมินเป็น 8 ประเภท การจำแนกเป็นจุดตั้งต้นของค่าใช้จ่าย การหัก ณ ที่จ่าย และหน้าที่ยื่น ไม่ใช่ป้ายที่ผู้เสียภาษีเลือกเอง เงินเดือนกับโบนัสจากนายจ้างเดียวกันเป็นเงินได้จากการจ้างแรงงาน ส่วนค่าจ้างที่ทำในฐานะผู้ประกอบวิชาชีพอิสระต้องพิจารณาความสัมพันธ์ หน้าที่ ความเสี่ยง และลักษณะวิชาชีพ ไม่ใช้ชื่อใบแจ้งหนี้ตัดสิน. เงินได้ไม่จำกัดเฉพาะเงินสด บ้านที่นายจ้างให้อยู่ฟรีต้อง รวมมูลค่าประโยชน์เป็นเงินได้ ตามหลักการตีราคาประโยชน์ หุ้นที่ได้รับแทนค่าจ้างก็เป็นประโยชน์ที่อาจรวมในเงินได้ และหากนายจ้างออกภาษีแทนค่าตอบแทน ภาษีที่ออกแทนเป็นเงินได้ด้วย โดยรวมภาษีที่ออกแทนเป็นเงินได้ประเภทเดียวกันกับค่าตอบแทนต้นเหตุ

ผู้เสียภาษีที่อ้างว่าไม่รับเงินสดจึงไม่มีเงินได้กำลัง ละเลยเงินได้ที่เป็นทรัพย์สิน หรือประโยชน์ที่คำนวณเป็นเงินได้ การตีราคาต้องยึดหลักและหลักฐานที่กฎหมายรองรับ เช่นราคาตลาดหรือวิธีที่ประกาศกำหนด ไม่ตีราคาเพื่อให้ผลภาษีตามที่ต้องการ และต้องแยกการได้รับทรัพย์สินจากการขายหรือโอนในภายหลัง. ปีภาษีสำหรับภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาคือ ปีปฏิทิน จึงต้องรวบรวมเหตุการณ์ตลอด 1 มกราคมถึง 31 ธันวาคม แล้วจำแนกตามแหล่ง ประเภท และช่วงเวลาที่เกิดสิทธิหรือได้รับตามเกณฑ์ของบทนั้น การจำวันที่ยื่นแบบโดยไม่รู้ปีภาษีทำให้จับเงินได้ผิดรอบ

ค่าจ้างในฐานะลูกจ้างเป็นประเภท 1 ส่วนงานหรือหน้าที่ที่ไม่เข้าประเภท 1 อาจอยู่ประเภท 2 ต้องดูความสัมพันธ์จริง นักบัญชีที่รับตรวจบัญชีโดยอิสระเริ่มที่ เงินได้จากวิชาชีพอิสระ และทนายที่รับว่าความ ออกใบเรียกค่าบริการเอง เริ่มที่เงินได้ประเภท 6 เพราะลักษณะงานเข้าวิชาชีพอิสระ ไม่ใช่เปลี่ยนเป็นเงินเดือนเพราะผู้จ่ายเป็นบริษัท. ค่าเช่าทรัพย์สินอยู่ ประเภท 5 เจ้าของอาคารรับค่าเช่ารายเดือนจึงเป็นเงินได้ประเภท 5 ก่อน ส่วน เงินได้จากการรับเหมา อยู่ประเภท 7 เมื่อผู้รับเหมาจัดหาสัมภาระในส่วนสำคัญนอกจากเครื่องมือ หากเจ้าของงานจัดหาวัสดุทั้งหมดจะยังสรุปประเภท 7 ไม่ได้ เพราะ ยังขาดการจัดหาสัมภาระส่วนสำคัญ ต้องดูข้อเท็จจริงตามสัญญาและการปฏิบัติ

ร้านค้าหรือธุรกิจทั่วไปที่ไม่เข้าประเภท 1–7 เริ่มที่เงินได้ประเภท 8 แต่ต้อง ใช้ประเภทเฉพาะก่อนประเภท 8 เช่นรายรับที่เป็นค่าเช่าตามลักษณะเฉพาะไม่ควรย้ายเป็นธุรกิจทั่วไปเพียงเพื่อเลือกค่าใช้จ่ายต่างกัน การมีหลายกิจกรรมให้แยกรายการ ไม่เหมารายได้ทั้งกิจการเป็นประเภทเดียว. กรณีศึกษารับเหมาก่อสร้างอาคารที่ผู้รับเหมาจัดหาเหล็ก ปูน หรือสัมภาระสำคัญเองจึง พิจารณาประเภท 7 ส่วนกรณีศึกษาที่เพียงให้คำปรึกษาหรือควบคุมงานอาจเป็นประเภท 2 หรือ 6 ตามลักษณะและวิชาชีพ กุญแจคืออ่านภาระงาน วัสดุ ความเป็นอิสระ และความรับผิด ไม่อ่านแค่คำว่า “สัญญาจ้าง”

เกณฑ์ผู้อยู่ในประเทศไทยใช้เวลารวม รวมถึง 180 วัน ในปีภาษี ไม่จำเป็นต้องติดต่อกัน แต่สถานะผู้อยู่ไม่ใช่ข้อสรุปครบทุกกรณี ต้องตรวจแหล่งเงินได้ ปีที่เกิดเงินได้ และเงื่อนไขการนำเข้ามาในประเทศไทยตามบทที่ใช้กับปีภาษีนั้น รวมถึงอนุสัญญาภาษีซ้อนถ้ามี. ค่าจ้างจากงานที่ทำในประเทศไทยต้องเริ่มจากสถานที่ทำหน้าที่งาน แม้รับเงินเข้าบัญชีต่างประเทศ แหล่งงานในไทยทำให้ต้องพิจารณาภาษีไทย คนไทยทำงานในไทยให้บริษัทต่างชาติก็ใช้สถานที่ทำหน้าที่งานนำการวิเคราะห์ ไม่ใช้สัญชาติผู้จ่ายหรือที่ตั้งบัญชีรับเงินแทนแหล่งงาน

ผู้มีเงินได้อยู่ไทยรวม 180 วันและมีเงินได้จากทรัพย์สินต่างประเทศต้องตรวจการนำเงินได้นั้นเข้าไทย พร้อมปีที่เงินได้เกิดและหลักเกณฑ์ที่ใช้ในปีนั้น ส่วนผู้ทำงานต่างประเทศและอยู่ไทยไม่ถึง 180 วันควร แยกตรวจแหล่งเงินได้และสถานะผู้อยู่ ไม่สรุปยกเว้นทั้งหมดจากจำนวนวันเพียงอย่างเดียว. ข้อควรระวังคือเอา residency rule ไปกลบ source rule หรือใช้กฎของปีภาษีปัจจุบันย้อนเหตุการณ์เก่า การวิเคราะห์ภาษีข้ามประเทศต้องระบุ timeline, วันอยู่จริง, สถานที่ทำงานหรือทรัพย์สิน, ผู้จ่าย, วันที่เกิดสิทธิ, วันที่นำเงินเข้า และสิทธิ treaty จึงจะสรุปได้

ภาษีหัก ณ ที่จ่ายเป็นกลไกเก็บระหว่างปี ผู้รับที่ถูกหักแล้ว ยังต้องคำนวณหน้าที่ตามกฎหมาย เว้นแต่บทเฉพาะทำให้เลือกหรือถือเป็นภาษีสุดท้าย เมื่อคำนวณปลายปีให้นำยอดที่หักมาเป็นเครดิตตามกฎหมายและมีหนังสือรับรองเป็นหลักฐาน มาตรา 50 ทวิจึงเชื่อมกับหนังสือรับรองการหักภาษี ณ ที่จ่ายโดยตรง. ผู้จ่ายหักครบไม่ได้ทำให้เงินได้ที่ผู้รับไม่แสดงหายไป เพราะ การหักไม่ปิดสิทธิประเมินผู้รับ เจ้าพนักงานอาจตรวจยอดผู้จ่ายกับแบบผู้รับได้ และผู้รับต้องแสดงฐานที่ถูกต้อง การถือยอดสุทธิหลังหักเป็นเงินได้ทำให้แสดงต่ำกว่าความจริง. เงินได้บางประเภทมีหน้าที่ยื่นระหว่างปี เช่นผู้มีเงินได้จากค่าเช่าหรือธุรกิจในครึ่งปีต้องตรวจ หน้าที่ยื่นรายการกลางปี เพิ่มเติม แล้วนำภาษีที่ชำระมาคำนวณตามระบบปลายปี หน้าที่กลางปีไม่แทนแบบประจำปีและเครดิตไม่ใช่รายจ่าย

การโอนทรัพย์สินให้โดยไม่มีค่าตอบแทนก็อาจมีกฎให้ผู้โอนเป็นผู้มีเงินได้ จึงต้องเริ่มจากว่า ผู้โอนอาจถือเป็นผู้มีเงินได้ แล้วตรวจชนิดทรัพย์ ผู้รับ ความสัมพันธ์ มูลค่า และข้อยกเว้น ไม่สรุปว่าไม่มีรายรับเงินสดจึงไม่มีภาษี. ฐานทั่วไปตามมาตรา 65 คือ กำไรสุทธิทางภาษี จากรายได้กิจการหักรายจ่ายตามเงื่อนไขมาตรา 65 ทวิและ 65 ตรี รอบระยะเวลาบัญชีโดยหลัก 12 เดือน เว้นแต่กรณีที่กฎหมายยอมให้สั้นกว่า กำไรบัญชีเป็นจุดตั้งต้น ไม่ใช่จำนวนภาษีทันที. การคำนวณรายได้และรายจ่ายตามมาตรา 65 ใช้ เกณฑ์สิทธิ บริษัทส่งมอบบริการและเกิดสิทธิเรียกเก็บแล้วต้องรับรู้รายได้ตามเกณฑ์สิทธิแม้ลูกค้ายังไม่จ่าย ส่วนรายจ่ายที่เกี่ยวกับรายได้ของรอบปัจจุบันอาจรับรู้ตามเกณฑ์สิทธิหากผ่านเงื่อนไข เอกสารและความเกี่ยวข้องกับกิจการยังต้องตรวจแยก

เมื่อบริษัทต้องการเปลี่ยนเกณฑ์หรือวิธีรับรู้จากที่ใช้อยู่ ต้องตรวจบทและ ขออนุมัติต่ออธิบดีก่อน ตามกรณี ไม่เปลี่ยนย้อนหลังเพื่อเลื่อนรายได้หรือเร่งรายจ่าย การเปลี่ยนนโยบายบัญชีไม่ได้ทำให้วิธีทางภาษีเปลี่ยนโดยอัตโนมัติ. รายจ่ายเกิดจริงแต่ไม่เกี่ยวกับกิจการต้องตรวจเงื่อนไขรายจ่ายต้องห้ามก่อนหัก และกำไรบัญชีที่มีรายจ่ายต้องห้ามต้องปรับตามมาตรา 65 ทวิและตรี การมีใบกำกับหรือใบเสร็จจึงพิสูจน์เพียงบางส่วน ยังต้องดูผู้รับ ประโยชน์กิจการ ความจำเป็น ความสมควร รอบบัญชี และข้อห้ามเฉพาะ

กิจการขายสินค้าในราชอาณาจักรโดยผู้ประกอบการต้องเริ่มจากตรวจว่าอยู่ในบังคับมาตรา 77/2 แล้วจึงตรวจผู้ประกอบการจดทะเบียน การยกเว้น จุดความรับผิด ฐาน อัตรา และเอกสาร ผู้นำเข้าต้องเริ่มจากสถานะการนำเข้าและฐานตามมาตรา 79/2 ไม่วิเคราะห์เหมือนการขายในประเทศทันที. สูตรทั่วไปของผู้ประกอบการจดทะเบียนคือ ภาษีขายหักภาษีซื้อ ที่มีสิทธิในเดือนภาษี ตัวอย่างภาษีขาย 120 และภาษีซื้อหักได้ 80 จึงมีภาษีต้องชำระ 40 หน่วย หากภาษีซื้อมากกว่าภาษีขายต้องตรวจสิทธิเครดิตหรือขอคืนตามกฎหมาย ไม่สรุปคืนได้ทันทีโดยไม่ตรวจเอกสาร เดือน และข้อห้าม

ฐานขายทั่วไปเริ่มจากมูลค่าที่ได้รับไม่รวม VAT เมื่อแสดง VAT แยกถูกต้อง แต่ต้องรวมสิ่งที่กฎหมายถือเป็นมูลค่าและหักเฉพาะรายการที่อนุญาต ส่วนส่วนลดภายหลังที่ทำให้ฐานลดต้องพิจารณาออกใบลดหนี้ตามเงื่อนไข ไม่ลบใบกำกับเดิมหรือหักส่วนลดในเดือนอื่นโดยไม่มีเอกสาร. ภาษีซื้อที่อยู่ในมาตรา 82/5 อาจหักไม่ได้ หากฝืนหักย่อม ไม่ผ่านข้อจำกัดมาตรา 82/5 จึงต้องตรวจผู้ขาย ใบกำกับ ความจริงของธุรกรรม การใช้ในกิจการ และข้อจำกัด หากปัจจัยซื้อใช้ร่วมระหว่างกิจการเสีย VAT กับไม่เสีย VAT ต้องพิจารณาการเฉลี่ยภาษีซื้อ ไม่หักทั้งหมดเพราะใบกำกับออกชื่อบริษัท

ธุรกรรมเดียวมีทั้งสินค้าและบริการต้อง วิเคราะห์สาระและบทนิยามของแต่ละส่วน ว่าเป็น supply เดียวหรือแยกได้ จุดความรับผิดและฐานอาจต่างกัน บริการดิจิทัลอัตโนมัติจากต่างประเทศก็ห้ามรีบวิเคราะห์เหมือนสินค้าจับต้องได้ เพราะกฎหมายมีนิยามบริการอิเล็กทรอนิกส์เฉพาะและกลไกผู้ให้บริการต่างประเทศ. กิจการยกเว้น VAT กับอัตราศูนย์ไม่เหมือนกัน ความต่างสำคัญคือ ฐานะในระบบและสิทธิภาษีซื้อ อัตราศูนย์ยังเป็น taxable supply ที่อัตรา 0 และโดยหลักรักษาสิทธิภาษีซื้อเมื่อผ่านเงื่อนไข ส่วนกิจการยกเว้นอาจไม่มีสิทธิภาษีซื้อหรือถูกเฉลี่ยตามการใช้

เมื่อผู้ประกอบการมีหลายกิจกรรมต้องทำ mapping ระหว่างรายรับกับภาษีซื้อ ตรวจ allocation method และปรับเมื่อสัดส่วนจริงต่างจากประมาณการ เอกสารที่ดีต้องอธิบายว่าภาษีซื้อใบใดใช้ตรงกิจกรรมใด ใบใดเป็นส่วนกลาง และใช้ฐานเฉลี่ยอะไร ไม่ใช้ยอดขายรวมอย่างเคยชินโดยไม่ดูประกาศ. จุดทบทวนคือ VAT สนใจ activity, tax point, base, rate, document และ return ส่วนการรับรู้รายได้ CIT สนใจเกณฑ์สิทธิ ทั้งสองอาจเกิดคนละเวลา การบันทึกบัญชีรายการเดียวจึงต้องมี reconciliation แยก ไม่บังคับให้ tax point ตรงวันรับรู้รายได้ทุกกรณี

ภาษีธุรกิจเฉพาะใช้กับกิจการตามมาตรา 91/2 เช่นการธนาคาร ธุรกิจเยี่ยงธนาคาร รับจำนำ และขายอสังหาริมทรัพย์เป็นทางค้าหรือหากำไรตามเงื่อนไข คำว่า “รายรับ” ครอบคลุม สิ่งมีมูลค่าที่ได้รับหรือพึงได้ ก่อนหักรายจ่ายตามฐานที่กฎหมายกำหนด. ธนาคารที่มีดอกเบี้ยและค่าธรรมเนียมจากกิจการธนาคารเริ่มวิเคราะห์ภาษีธุรกิจเฉพาะ โรงรับจำนำเอกชนต้องตรวจหน้าที่ภาษีธุรกิจเฉพาะ และกิจการให้กู้ยืมเป็นปกติเยี่ยงธนาคารต้องตรวจ มาตรา 91/2 เรื่องกิจการ SBT ก่อน ไม่ใช้รูปนิติบุคคลหรือชื่อใบอนุญาตแทนลักษณะกิจการ

ฐานตามมาตรา 91/5 ใช้รายรับที่กำหนด จึงไม่หักค่าใช้จ่ายดำเนินงานทั้งหมดก่อนคำนวณ และห้ามนำกลไก VAT มาใช้กับ SBT เช่นภาษีขายหักภาษีซื้อ ร้านขายเครื่องใช้ไฟฟ้าทั่วไปควรเริ่มตรวจ VAT ไม่ใช่ SBT เพราะการขายสินค้าทั่วไปไม่กลายเป็นกิจการเฉพาะจากการมีรายรับ. การขายอสังหาริมทรัพย์ไม่เสีย SBT ทุกครั้ง ต้อง ตรวจเกณฑ์ภาษีธุรกิจเฉพาะ และต้องตรวจว่าเป็นทางค้าหรือหากำไรตามเงื่อนไข หากเข้าเกณฑ์และไปจดทะเบียนสิทธิ กรมที่ดินมีบทบาทเรียกเก็บ SBT เพื่อกรมสรรพากร แต่ผู้เสียภาษียังต้องรับผิดความถูกต้องของข้อเท็จจริงและฐาน ไม่โยนหน้าที่วิเคราะห์ให้เจ้าหน้าที่รับจดทะเบียน