สารบัญ6 หัวข้อหลัก
- 1.บทที่ 1 เหตุผลและหลักคิดของแผนการศึกษาระยะยี่สิบปี
- 2.บทที่ 2 วิสัยทัศน์ ผู้เรียน 3Rs8Cs และเป้าหมายระบบห้าประการ
- 3.บทที่ 3 การศึกษาเพื่อความมั่นคงและกำลังคนที่สร้างขีดแข่งขัน
- 4.บทที่ 4 คนทุกช่วงวัย สังคมแห่งการเรียนรู้ และความเสมอภาคที่ใช้ได้จริง
- 5.บทที่ 5 คุณภาพชีวิตสีเขียวและระบบบริหารที่ส่งทรัพยากรถึงผู้เรียน
- 6.บทที่ 6 จากแผนระดับชาติสู่พื้นที่ ห้องเรียน และวงจรประเมินผล
บทที่ 1 เหตุผลและหลักคิดของแผนการศึกษาระยะยี่สิบปี
แผนการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2560–2579 เป็นกรอบเป้าหมายและทิศทางการจัดการศึกษาระยะยี่สิบปีของประเทศ จัดทำโดยสำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษาและได้รับความเห็นชอบจากคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 14 มีนาคม พ.ศ. 2560 เพื่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องนำไปใช้เป็นกรอบพัฒนาการศึกษา จุดตั้งต้นของแผนคือการศึกษาเป็นสิทธิพื้นฐานที่รัฐต้องจัดให้คนไทยทุกช่วงวัยได้พัฒนาความรู้ ทักษะ คุณลักษณะ สมรรถนะในการประกอบสัมมาชีพ และความสามารถอยู่ร่วมกับผู้อื่นอย่างเป็นสุข การศึกษาจึงไม่จบที่การเข้าเรียนหรือรับวุฒิ แต่ต้องทำให้คนสร้างชีวิตที่มีคุณค่า สังคมมั่นคง และประเทศปรับตัวในโลกที่เปลี่ยนเร็วได้
แรงกดดันจากภายนอกประกอบด้วยการปฏิวัติดิจิทัล การเปลี่ยนแปลงรูปแบบการผลิตและการทำงาน เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน ความเชื่อมโยงในประชาคมอาเซียน และความต้องการทักษะแห่งศตวรรษที่ยี่สิบเอ็ด ส่วนแรงกดดันภายในมาจากสังคมสูงวัย กับดักรายได้ปานกลาง ความเหลื่อมล้ำ การเสื่อมโทรมของทรัพยากร ค่านิยมที่เปลี่ยนไป และคุณภาพคนที่ยังไม่สม่ำเสมอ ความรู้มีอายุสั้นลง ขณะที่คนต้องทำงานและเรียนรู้ข้ามช่วงวัย ระบบซึ่งออกแบบให้เรียนครั้งเดียวในวัยต้นจึงไม่พอ แผนจึงวางการเรียนรู้ตลอดชีวิตเป็นแกน และเชื่อมการศึกษาในระบบ นอกระบบ ตามอัธยาศัย แหล่งเรียนรู้ ที่ทำงาน ครอบครัว และชุมชนให้เป็นระบบสนับสนุนเดียวกัน
ปัญหาในระบบมีทั้งโอกาส คุณภาพ ความสอดคล้อง และประสิทธิภาพ แม้การเข้าถึงการศึกษาขยายตัว แต่ผู้เรียนในพื้นที่ห่างไกล ผู้พิการ ผู้ด้อยโอกาส หรือผู้มีภูมิหลังต่างกันยังได้รับบริการไม่เท่ากัน ผลการเรียนรู้และคุณธรรมยังต้องพัฒนา กำลังคนบางสาขาไม่ตรงความต้องการตลาดงาน ขณะที่ผู้เรียนสายอาชีพและทักษะระดับกลางไม่สมดุลกับโครงสร้างเศรษฐกิจ งบประมาณการศึกษามีสัดส่วนสูงแต่ทรัพยากรจำนวนมากไม่ถึงการพัฒนาผู้เรียน ครู และการเรียนการสอนโดยตรง สถานศึกษาขนาดเล็ก ระบบบริหารบุคคล และฐานข้อมูลที่ไม่เชื่อมกันยิ่งทำให้ตัดสินใจยาก ปัญหาเหล่านี้อธิบายว่าการเพิ่มงบหรือจำนวนที่นั่งเรียนเพียงอย่างเดียวไม่อาจแก้ระบบได้
แนวคิดการจัดการศึกษายึดหลักการศึกษาเพื่อปวงชน หรือ Education for All ทำให้การศึกษาเป็นสิทธิและโอกาสของทุกคน หลักการศึกษาแบบทั่วถึงและไม่กีดกัน หรือ Inclusive Education กำหนดให้ระบบปรับตามความแตกต่างแทนการบังคับให้ผู้เรียนทุกกลุ่มเข้ากับแบบเดียว หลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงกำกับการพัฒนาอย่างพอประมาณ มีเหตุผล มีภูมิคุ้มกัน อาศัยความรู้และคุณธรรม ส่วนหลัก All for Education ขยายผู้รับผิดชอบจากรัฐและสถานศึกษาไปสู่ครอบครัว ชุมชน เอกชน องค์กรวิชาชีพ และสังคม หลักทั้งหมดเชื่อมกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน จึงมองการศึกษาเป็นทั้งเป้าหมายในตัวเองและฐานของสุขภาพ งาน ความเสมอภาค สันติภาพ กับสิ่งแวดล้อม
ความสัมพันธ์ของหลักคิดเหล่านี้ทำให้การตัดสินใจทางการศึกษาต้องตอบหลายคำถามพร้อมกัน ผู้เรียนเข้าถึงได้หรือไม่ ได้เรียนรู้อย่างมีคุณภาพหรือไม่ ทรัพยากรถูกใช้คุ้มค่าหรือไม่ เนื้อหาเชื่อมชีวิตและการเปลี่ยนแปลงหรือไม่ และกลุ่มที่มีข้อจำกัดได้รับการช่วยเหลือเหมาะสมหรือไม่ โรงเรียนที่มีอาคารครบแต่ครูไม่ตรงวิชาและเด็กอ่านไม่คล่องยังไม่บรรลุเป้าหมาย แพลตฟอร์มออนไลน์ที่มีเนื้อหามากแต่คนขาดอุปกรณ์หรือทักษะใช้ก็ยังไม่ทั่วถึง แผนระยะยาวจึงต้องรักษาทิศทางร่วม ขณะเดียวกันเปิดให้พื้นที่และสถานศึกษาปรับวิธีตามบริบท โดยมีมาตรฐาน ข้อมูล และความรับผิดชอบต่อผลผู้เรียนเป็นหลักยึดเดียวกัน
บทที่ 2 วิสัยทัศน์ ผู้เรียน 3Rs8Cs และเป้าหมายระบบห้าประการ
วิสัยทัศน์ของแผนคือ “คนไทยทุกคนได้รับการศึกษาและเรียนรู้ตลอดชีวิตอย่างมีคุณภาพ ดำรงชีวิตอย่างเป็นสุข สอดคล้องกับหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง และการเปลี่ยนแปลงของโลกศตวรรษที่ 21” ถ้อยคำทุกส่วนมีหน้าที่เฉพาะ คำว่าทุกคนห้ามระบบทิ้งคนเพราะพื้นที่ ฐานะ อายุ หรือความต้องการจำเป็น คำว่าตลอดชีวิตขยายการเรียนรู้เกินวัยเรียน คำว่าอย่างมีคุณภาพกำหนดว่าการเข้าถึงต้องนำไปสู่ความรู้และสมรรถนะจริง ความเป็นสุขเชื่อมการศึกษากับชีวิตและสังคม ส่วนเศรษฐกิจพอเพียงกับโลกศตวรรษใหม่ทำให้ผู้เรียนทั้งมีรากทางคุณธรรมและปรับตัวต่อเทคโนโลยี เศรษฐกิจ กับวัฒนธรรมที่เปลี่ยนแปลงได้
จุดมุ่งหมายของแผนครอบคลุมการพัฒนาระบบและกระบวนการให้มีคุณภาพกับประสิทธิภาพ การพัฒนาคนไทยให้เป็นพลเมืองดี มีทักษะและสมรรถนะ การสร้างสังคมแห่งการเรียนรู้ คุณธรรม จริยธรรม และความร่วมมือ และการช่วยประเทศก้าวข้ามกับดักรายได้ปานกลางพร้อมลดความเหลื่อมล้ำ จุดมุ่งหมายจึงเชื่อมผลระดับบุคคล ระบบ สังคม และประเทศ การศึกษาไม่ควรถูกลดให้เป็นเพียงเครื่องผลิตแรงงาน เพราะคนยังต้องมีความรับผิดชอบ รู้รักสามัคคี และดำรงชีวิตเป็นสุข แต่ก็ไม่ควรแยกจากเศรษฐกิจ เพราะทักษะ การวิจัย และนวัตกรรมเป็นฐานรายได้กับการแข่งขัน การออกแบบนโยบายต้องรักษาความสมดุลระหว่างคุณค่าความเป็นมนุษย์กับความสามารถสร้างงานและพัฒนาประเทศ
เป้าหมายผู้เรียนใช้กรอบ 3Rs8Cs โดย 3Rs คืออ่านออก เขียนได้ และคิดเลขเป็น ซึ่งเป็นเครื่องมือพื้นฐานสำหรับเรียนเรื่องอื่น ส่วน 8Cs รวมการคิดอย่างมีวิจารณญาณและแก้ปัญหา ความคิดสร้างสรรค์และนวัตกรรม ความเข้าใจต่างวัฒนธรรม ความร่วมมือ การทำงานเป็นทีมและภาวะผู้นำ การสื่อสาร สารสนเทศและรู้เท่าทันสื่อ คอมพิวเตอร์และเทคโนโลยีสารสนเทศ ทักษะอาชีพกับการเรียนรู้ และความเมตตา วินัย คุณธรรม จริยธรรม กรอบนี้ไม่ใช่รายวิชาแยกสิบเอ็ดช่อง การอ่านช่วยวิเคราะห์ข้อมูล การคำนวณช่วยตัดสินใจ การทำงานร่วมกันช่วยแก้ปัญหาซับซ้อน และคุณธรรมกำกับการใช้เทคโนโลยี ความสำเร็จจึงอยู่ที่ผู้เรียนบูรณาการทักษะในสถานการณ์จริงได้
เป้าหมายการจัดการศึกษาห้าประการทำหน้าที่เป็นเกณฑ์คุณภาพของระบบ Access คือประชากรทุกคนเข้าถึงการศึกษาที่มีมาตรฐานอย่างทั่วถึง Equity คือผู้เรียนทุกกลุ่มได้รับบริการคุณภาพอย่างเท่าเทียม Quality คือระบบพัฒนาคนได้เต็มศักยภาพ Efficiency คือการบริหารและการลงทุนคุ้มค่า บรรลุเป้าหมาย และ Relevancy คือระบบตอบสนองบริบทกับโลกที่เปลี่ยนแปลง ห้าเป้าหมายต้องอ่านร่วมกัน โรงเรียนที่รับเด็กครบแต่ผลเรียนต่ำมี Access แต่ขาด Quality ระบบที่คะแนนเฉลี่ยสูงแต่ความต่างระหว่างพื้นที่มากยังขาด Equity หลักสูตรที่สอนดีแต่ทักษะไม่สอดคล้องชีวิตและตลาดงานยังขาด Relevancy ส่วนการตัดงบจนบริการเสื่อมไม่ใช่ Efficiency แม้ค่าใช้จ่ายลดลง
แผนกำหนดตัวชี้วัดจำนวนมากเพื่อทำให้เป้าหมายตรวจได้ ตั้งแต่อัตราเข้าเรียน การสนับสนุนผู้เรียนที่มีความต้องการจำเป็น ผลการเรียนรู้และสมรรถนะ คุณภาพสถานศึกษา ครู งบประมาณ การมีส่วนร่วม ไปจนถึงความสามารถแข่งขันและการได้งานทำ การอ่านตัวชี้วัดต้องมองค่าฐาน กลุ่มประชากร พื้นที่ และช่วงเวลา ไม่ใช้ค่าเฉลี่ยรวมซ่อนผู้เรียนที่หลุดออกจากระบบ และไม่ใช้จำนวนกิจกรรมแทนความเปลี่ยนแปลง เช่น จำนวนครูที่อบรมเป็นผลผลิต แต่การสอนและผลผู้เรียนที่ดีขึ้นเป็นผลลัพธ์ ระบบข้อมูลจึงต้องติดตามเส้นทางผู้เรียนและเชื่อมทรัพยากรกับผล เพื่อให้เป้าหมายห้าประการเป็นเครื่องมือบริหาร มิใช่ถ้อยคำประกาศที่แต่ละหน่วยตีความต่างกัน
| เป้าหมาย | คำถามที่ใช้ตรวจระบบ | สิ่งที่มักต้องอ่านควบคู่ |
|---|---|---|
| Access การเข้าถึง | คนทุกช่วงวัยเข้าสู่โอกาสเรียนรู้ที่มีมาตรฐานได้หรือไม่ | ที่ตั้ง เวลา ค่าใช้จ่าย ช่องทาง และบริการสำหรับความต้องการจำเป็น |
| Equity ความเท่าเทียม | ความแตกต่างด้านฐานะ พื้นที่ หรือสภาพบุคคลยังทำให้ผลห่างกันหรือไม่ | ทรัพยากรแบบมุ่งเป้า คุณภาพบริการ และข้อมูลแยกกลุ่ม |
| Quality คุณภาพ | ผู้เรียนเกิดความรู้ ทักษะ คุณลักษณะ และสมรรถนะเต็มศักยภาพหรือไม่ | หลักสูตร ครู กระบวนการเรียนรู้ สื่อ การวัดผล และมาตรฐาน |
| Efficiency ประสิทธิภาพ | คน เงิน เวลา และโครงสร้างสร้างผลผู้เรียนได้คุ้มค่าหรือไม่ | การจัดสรรทรัพยากร ขนาดสถานศึกษา ข้อมูล และความรับผิดชอบ |
| Relevancy ความสอดคล้อง | ระบบตอบชีวิต ตลาดงาน สังคม และความเปลี่ยนแปลงได้หรือไม่ | ทักษะอนาคต กำลังคน เทคโนโลยี การวิจัย และการเรียนรู้ตลอดชีวิต |
เนื้อหาสรุปนี้จัดทำขึ้นเพื่อการศึกษาส่วนบุคคล ห้ามคัดลอก ทำซ้ำ หรือนำไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางการค้าโดยไม่ได้รับอนุญาต